مرکز انجمنهای تخصصی

  [HIGHLIGHT=#fafafa]شوراى فرهنگى حوزه هنرى :

   
  [HIGHLIGHT=#fafafa]مطالبی كه در پيش روى داريد, كارى است دقيق از شوراى فرهنگى حوزه هنرى, در شناسايى و ارزيابى موسيقيها و پرسشهايى در اين باب.   

  [HIGHLIGHT=#fafafa]به اميد آن كه فقيهان و اهل نظر را به كار آيد و با پاسخهاى دقيق و عالمانه خود, راهگشاى مديران و كارگزاران فرهنگى و هنرمندان رشته موسيقى باشند و مددكار ما, در اين كار بزرگى كه پيش روى داريم. با تشكر از برادر عزيز جناب حجة الاسلام محمد على زم, سرپرست حوزه هنرى, كه اين رساله مفيد و كارگشا را براى چاپ در (ويژه نامه هنر) در اختيارمان گذاردند.   



  [HIGHLIGHT=#fafafa] موضوعات:      [HIGHLIGHT=#fafafa]

فقه

ياد آورى

طبقه بندى و شناسايى اجمالى موسيقى موجود

1 . موسيقى اصيل
الف. تعريف
ب: آموزش
ج. ارزش موسيقى اصيل
د: ارزيابى و طبقه بندى هنرمندان موسيقى اصيل:

2 . موسيقى محلى ايران
الف: تعريف
ب: استفاده از موسيقى محلى

3 . موسيقى آيينى
الف. تعريف
ب. طبقه بندى موسيقى آيينى
موسيقى مساجد
موسيقى عاشورايى يا موسيقى تكايا
موسيقى مجلسى
موسيقى ميدانى
موسيقى شبيه يا تعزيه
موسيقى خانقاه يا موسيقى عرفانى
موسيقى متفرقه مذهبى

4 .موسيقى التقاطى
موسيقى برنامه ها
برنامه هاى موسيقى
موسيقى كودكان

5 . موسيقى وارداتى
   

فقه


(حِصار) نام شعبه اى است از جمله بيست و چهار شعبه موسيقى و آن بلندى حِجاز است و پستيِ آن سه گاه باشد و نام شهرى است حُسن خيز و به معنى قلعه و بارو كه از دشمن بدان پناهنده شوند.عربى است (برهان قاطع, با تلخيص و تصرف)


حِصار, فهرستى است به قامت رساله اى مختصر در شناسايى و ارزيابى موسيقيها در اقسام و انواع گونه گون آن به ضميمه اجراى هر قِسم و نوع, تا تعريفها و مفاهيم را فارغ از نمونه ها و مَصاديق در ميان نياورده باشيم. بَسا كسان كه در عُمر و زندگانى خود از فن موسيقى مطلبى نخوانده اند و اگر خوانده باشند, انواع آن را نشنيده اند و اگر شنيده باشند, تطبيق مفهوم و مِصْداق نمى كنند و اگر مى كنند, جايگاه و ارزش آن را به حَسْب طبقه بندى فرهنگى و عملى (كاربُردى) نمى دانند; پس اين همه را با اِجمال و اِختصار هر چه تمامتر كتابتاً و صوتاً در (حِصار) گنجانيديم و آخر نمونه پرسشها و مسائل پرسندگان را به تفكيك وتجزيه در شش عنوان افزوديم, تا پاسخ شرعى اَهل فِقاهت و فَتوى به آن جمله رهنمودى باشد سلسله مديران و مُدَبِّران مؤسسات فرهنگى و رسانه ها را و مجريان و مباشران فن موسيقى و ساير مردمان را در پيمودن راه صِلاح و سِداد.

بِعونِ اللّهِ تعالى.



و امّا در تَسْميه اين رساله به (حِصار) وجوهى را مُقَدَّم داشته ايم كه از آن جمله جان پناهيِ حِصار است, چنانكه از آن به حِصن و قلعه اى كه از دشمن بدان پناهنده شوند تعبير كرده اند و اين قِلاع را در روزگار ماضى از آبْ گِل مى ساخته اند و در روزگار ما كه عصر ماهواره و موشك و طياره است, البتّه از جان و دل بايد ساخت تا حافظ وحارِس ناموس و كيان مردمان از حَمله و هُمه نامردمان باشد. پس مراد از حِصار در اين جا فرهنگ و عاطفه ملّت است كه بايستى انگيخته وعمارت شود, تا از يغماى خَصْم و غارت دشمن زيان نبيند, بلكه پاى دارد و بِستيزَد تا تأييد خداى تعالى وى را چيره گرداند. و اين موسيقى در زمان ما از خطيرترين و باتأثيرترين مُهِمّات فرهنگ است; چرا كه در قالب مَحْمِل پيام و مقوّى پيام و حَشو پيام و حتّى عين پيام, ايفاى نقش مى كند و حضور آن در شؤون فرهنگى آن چنان است كه ناديده گرفتن آن مقدور نمى نمايد. بويژه كه دشمن استفاده از آن را به عنوان سلاحى مؤثر از دست نخواهد گذاشت. بنابراين بهره مندى از انواع شريف واصيل آن بر ورود و حضور اقسام خسيس و دخيل آن ترجيح دارد. يعنى كه حتى در صورت وجود نَصّ بر حُرمَت موسيقى و امتناع حلال بودن آن, باز دفع اَفسَد به فاسِد كردن, بر عكس آن مُرَجَّحْ است.



در وجه ديگر, كلمه حِصار به معنى شعبه و گوشه اى از موسيقى است كه به قول صاحبِ بُرهان (و آن بلندى (حجاز) است و پستى آن سه گاه باشد) و ما اين تَعَلُّق را به فال نيك گرفته ايم, باشد كه (حِصار) ما بر چَكاد آيين حجازى اسلام دل و دين مار ا از وسوسه شيطان نگهدارد; چنانكه اگر فى المثل موسيقى اوهَن البيوت تلقّى شود, از رحمت او دور نيست كه تار عنكبوت را سدِّ عَصْمَتِ دين و دوستان خودكند. و وجه ديگر آن است كه حِصارْ نام شهرى است حُسن خيز و اين حِصارنيز مصرِ جمال نغمه هاى جميل است و حُسن به هر حالى و درهر مقامى از اوست; باشد كه حُسنِ تَسميه و حُسنِ مُسَمّى حُسن مآب را روزى جمله ما گرداند.

ياد آورى

* در جبهه اهل دين, تا پيش از انقلاب, هنر به خاطر آلودگيهايش مطرود بود. از همين رو, ما نه تنها در فقه مان (كتاب الفن) نداريم, بلكه در جاهايى كه به صورت پراكنده به اين موضوع اشاره شد, بيشتر به صورت كراهت و حرمت به آن نگريسته شده است. علت اصلى هم روشن است كه ما هيچ گاه حكومت اسلامى نداشته ايم كه شؤون اجتماعى را در قبضه بگيرد و ساحت آنها را ظاهر كند. هنر از شؤون اجتماعى و تربيتى حكومت است و وظيفه همه دستگاههاى فرهنگى و دينى است كه در اين امر بكوشند.


رسالت فراگير انقلاب اسلامى در برخورد با توده هاى مردم در جهان, راهى جز دستيابى و آشنايى با زبان مردم ندارد وسالهاست كه زبان غالب مردم جهان, زبان هنر و تبليغات غير مستقيم و قدرت تصويراست. دامنه تبليغات مستقيم روز به روز كاسته مى شود و ما بايد خود را مسلح به شيوه هاى نوين تبليغات كنيم.



* تهاجم فرهنگى بيگانه, بحثى جدّى و اساسى است. غرب در دويست سال اخير در حال يورش به ارزشهاى فرهنگى ملتهاى مسلمان بوده است. كانالهاى ماهواره, موسيقى, مطبوعات, رمان و قصه و نوارهاى ويدئويى و دهها فرآورده ضد فرهنگى, امروز ابزارهاى كارآمد دست استكبار جهانى براى تخدير ملت انقلابى و چهل ميليون جوان كشور ماست. ما در برابر اين سيل بنيان كن فرهنگى بايستى با سرعت و دقّت و فعّاليّت به كيفيّت توليدات فرهنگى و هنرى خود بيفزاييم و آمادگى خود را براى پُر كردن خلأهاى فرهنگى بالا ببريم.



*اسلام يك دين جهانى است; دينى كه پاسخ گوى نيازهاى بشر ديروز,امروز و فرداست. اين دين بايستى با يك امر فطرى به نام هنر, همسايگى و نزديكى بسيار خوب و درستى داشته باشد, پس بايد زمينه و امكان تحقّق هنر مذهبى و دينى را بررسى كرده, بعد از يك درك كلى و اجمالى از اين امكان, بايد روى موضوع كار كرد.

طبقه بندى و شناسايى اجمالى موسيقى موجود



موسيقى موجود ايران را, اعم از موسيقى رسانه اى و غير رسانه اى, مى توان به پنج بخش جداى از هم تقسيم كرد.



1 . موسيقى اصيل




الف. تعريف

عنوان موسيقى اصيل, در روزگار ما از عناوينى است كه موسيقى رديف, هفت دستگاه را بدان نامبردار مى كنند. مى توان اين نام را همچون موسيقى سنتى براى موسيقى دستگاهى يا موسيقى كلاسيك ايران محفوظ نگهداشت.
اين موسيقى, ازهفت دستگاه: (شور, سه گاه, چهارگاه, ماهور, همايون, راست پنجگاه, نوا) تشكيل مى شود.
هر دستگاه يا رديف, در بردارنده پيش درآمد, در آمد, مقدمه, رنگ, چهار مضراب, گوشه ها و تيكه هاست.
سازهاى موسيقى اصيل ياسازهاى سنتى عبارتند از: تار, سه تار, كمانچه, غژك, سنتور, قانون, نى, تمبك, دف
موسيقى سنتى يا اصيل, به شيوه هاى زير اجرا مى شود:



ب: آموزش

موسيقى اصيل ايران را موسيقى كلاسيك نيز مى نامند, زيرا آموختن رديفهاى هفتگانه در خوانندگى و نوازندگى مرسوم و ضرورى است. اين دستگاهها به صورت سينه به سينه از استادان به شاگردان انتقال مى يابد; بنابراين اصل نغمات در موسيقى سنتى ثابت است و با اين كه استادان فن در مواردى اختلاف نظر دارند, در كل مسأله با هم اتفاق دارند.



ج. ارزش موسيقى اصيل

موسيقى سنتى ايران و شعر فارسى, بويژه در سبكهاى عراقى و وقوع و غزلهاى دوره بازگشت و تصانيف اواخر دوره قاجار, تجلى كلامى و غير كلامى يك حقيقت است و اين مبحث طولى دارد. خلاصه سخن اين كه موسيقى اصيل ايران, ضامن بقاء و دوام شعر و ادبيات فارسى است و اين دو را نبايستى جدا از هم تصوّر كرد. تا هنگامى كه موسيقى بيگانه به ايران راه نداشت, شعر و ادب ايران از دستبرد نوآوريهاى مفرط و منحط مصون بود. تجددطلبى و انحراف در ادبيات از آن وقت آغاز شد كه موسيقى سنتى رقبايى براى خود يافت و غرب زدگان وطنى با موسيقى و ادبيات غرب آشنا شدند و
واما اين موسيقى ازجهت طبقه بندى مخاطب و ارزش هنرى به سه قسم تقسيم مى شود:
1 . قسم عالى (والا)
2 . قسم متوسط (ميانه)
3 . قسم كوچه بازارى يا مطربى (خال طورى)



د: ارزيابى و طبقه بندى هنرمندان موسيقى اصيل:

در اين بخش بايستى براساس مسائلى كه عنوان شد, نوازندگان و خوانندگان موجود كشور و گروههاى هنرى فعّال را با ذكر نام و پيشينه كار هنرى ايشان معرفى كنيم و به تحليل و طبقه بندى آثار ايشان و پايگاه و ارزش هنرى هر كدام بپردازيم. اين مسأله براى تصميم گيرى و بويژه براى مديران اجرايى رسانه ها اهميت خاص دارد, ليكن در اين مرحله به عللى از آن صرف نظر كرده و با اين كه وضعيت نابسامان موسيقى را بيشتر از همين عدم شناسايى مى دانيم, مطلب را به وقت ديگرى وا مى گذاريم.

2 . موسيقى محلى ايران




الف: تعريف

موسيقى محلى يا مقامى, موسيقى ايلها و عشايرو قبايل ايرانى است كه در بخش روستاها و دهات استانهاى كشور سكونت دارند. موسيقى محلى ايران از جهت تنوع وزيبايى بى نظير و از نظر استفاده در رسانه ها بسيار مغتنم است, زيرا هم به صورت موجود قابل عرضه است و هم براى ساختن قطعات بزرگ و كوچك اركسترى; حتى براى موسيقى فيلم و نمايش وغيره ارزش خاص دارد.

متأسفانه مقدار ومقام اين سرمايه ملّى بر ما روشن نيست; تا آن جا كه هرگز به جمع آورى وبايگانى نمونه اى از آثار ومقامهاى روستايى نپرداخته ايم. آنچه اكنون در دست ماست, بخش بسيار كوچكى از هزاران هزار نغمه اى است كه به دلايلى در معرض نابودى و فراموشى است. موسيقى محلى ايران براى سياستگذاران فرهنگى و هنرى بايستى بسيار مهم باشد, زيرا درنوعى از طبقه بندى اين موسيقى, مى توان دسته بندى ذيل را به ديده اهميت و اعتبار نگريست.


1 . موسيقى محلى داخلى

مقصود موسيقى قبايل و عشايرى است كه در داخل ايران و استانهاى مركزى سكونت دارند.
2 . موسيقى محلى مرزى

مقصود موسيقى قبايلى است كه در مرزهاى كشور سكونت دارند. اين اقوام اكثراً در اين سوى مرزهاى ايران, همسايه بنى اعمام و خويشاوندان قبيله اى خود در آن سوى مرزند. چنين مسأله اى مى تواند به سود كشور يا زيان آن تمام شود; يعنى در صورت بى اعتنايى و عدم استفاده از اين موقعيت براى تبليغ, از عواقب فعاليت همسايگان مصون نخواهيم بود. متأسفانه جمهورى اسلامى تا به امروز به اين مسأله اهميّتى نداده است, در حاليكه موقعيت ما بر همسايگان ما از جهت فرهنگى و برترى كامل داشته است. زيرا همه قبايل وعشايرى كه در مرزها, همسايگان ما هستند, خود را ايرانى مى دانند و به كشور ما به چشم مادر مى نگرند و امكانات ما براى پيام دادن به ايشان, به زبان و فرهنگ و موسيقى خود آنها صددر صد و فوق العاده بوده است. به هر حال, اگر ما از اين موقعيت با فرض برترى استفاده نكنيم, مانع آن نيست كه دشمنان دور و نزديك ما از مثل اين مسائل بهره نبرند. در شمال ايران موسيقى آذرى ها, تركمن ها, تركهاى خراسان; در شرق موسيقى اقوام ترك, كرد,افغان و بلوچهاو در جنوب غربى, موسيقى عربها و در غرب موسيقى لرها و بخصوص كردهاى جنوب درعراق و ايران و كردهاى شمال در ايران و تركيه و از اين قبيل است.
از شگفتيها ست كه براى فرستادن امواج صوتى و تصويرى به خارج كشور و سرزمين همسايگان كوششهاى عظيم و سرمايه گذاريهاى بزرگ به عمل مى آيد, ليكن براى استفاده از اين سرمايه موجودفرهنگى: (شعر, موسيقى و ) هيچ گونه فعاليتى انجام نمى پذيرد, بلكه در بسيارى از مواردكوششهاى طبيعى و مردمى مراكز استانها با مخالفت و بى اعتنائى روبه روست.



ب: استفاده از موسيقى محلى

از موسيقى محلى ايران در انواع متفاوت آن, در حال حاضر دو نوع استفاده نياز به سرمايه گذارى عمده ندارد, بلكه از بسيارى جهات در آمد زا نيز هست:

1 . توليد

منظور توليد نوارهاى صوتى و تصويرى از موسيقى موجود عشاير است. اين نوارها در سطح داخل و خارج كشور قابل ارائه و عرضه است. از آن جا كه موسيقى محلى از عيبهاى موسيقى شهرى مصون نمانده و بيشتر مشمول و مصداق عنوان غنا نيست, اين فعاليت ناصواب نخواهد بود. در ضمن ازحجم نوارهاى وارداتى كم خواهد كرد و برنامه هاى خشك رسانه هاى ايران را كه براى تازگى از موسيقيهاى مخرب و معيوب استفاده مى كنند, از كسالت بيرون خواهد آورد.

2 . جمع آورى و بايگانى

اين نغمه ها, علاوه بر سر و سامان دادن به سرمايه فرهنگى كشور, مى تواند به شوراى سياستگذارى اين امكان را بدهد كه موسيقى دانان و آهنگ سازان ايرانى را باتكيه به اين ذخيره عظيم از استفاده از ملوديها و نغمه هاى بيگانه غربى ممنوع سازند, تا در ساختن موزيك فيلمها و متن برنامه ها و از اين ملوديها بهره مند شوند.

3 . موسيقى آيينى


.

الف. تعريف

در جهان,دين و آيينى وجود ندارد كه موسيقى نداشته باشد. در اصل, براساس تحقيق بسيارى از محققان, زادگاه اصلى موسيقى دين و روحيه پرستش و آيين گرائى بشر است. در ايران اسلامى به جزدين ومذهب فراگير ما, آيينهاى رسمى ديگرى نيز هستند كه از هنر موسيقى برخوردارند.

در فهرست از نام و نوع موسيقى آنها صرف نظر مى كنيم وتنها به موسيقى آيينى اسلامى مى پردازيم; در ضمن توضيح اين نكته را لازم مى دانيم كه توجه جدّى به موسيقى آيينى, با تنوع و ارجمندى فوق العاده آن براى رسانه ها و تبليغ, امرى حياتى است. استفاده جزء كوچكى از اين موسيقى در زمان جنگ تحميلى, ارزش و اعتبار اين موسيقى را به همگان نشان داد; در حالى كه متأسفانه بى توجهى به اين جنبه از هنرهاى دينى هميشه سبب خُسران بوده است. آثارى كه به عنوان موسيقى دينى توليد مى شود, كيفيت مناسب را ندارد و به همين دليل آن چنان كه بايد مؤثر واقع نمى شود.

حال آن كه ذخيره موسيقى مذهبى و دينى, در خور مقايسه با ساير موسيقيهاى موجود درايران نيست و از طرفى هيچ يك از گونه هاى موسيقى اين مقدار مخاطب و شنونده داوطلب ندارد. اينها نكاتى است كه مسؤولان نبايستى از آن غافل بمانند. در زير, موسيقى دينى و آيينى را طبقه بندى كرده و با اشتهار آن از توضيح اضافه خوددارى مى شود.



ب. طبقه بندى موسيقى آيينى

موسيقى آيينى را اجمالاً مى توان به چهار دسته تقسيم كرد. اين دسته بندى جنبه علمى ندارد, زيرا بسيارى از عناوين و مصاديق احتمالاً ناديده گرفته مى شود; ليكن براى ورود به مطلب كافى است.


1 . موسيقى مساجد يا موسيقى عبادت.


2 . موسيقى تكايا يا موسيقى عاشورايى.


3 . موسيقى خانقاه ها ياموسيقى عرفانى.


4 . موسيقى متفرقه مذهبى.

طبقه بندى موسيقى آيينى:

موسيقى مساجد


موسيقى مساجد, از متنوع ترين و ارجمندترين انواع موسيقى است و مشتمل است بر:

تلاوت وترتيل

در سراسر سرزمينهاى اسلامى و از جمله در ايران تلاوت و ترتيل از الحان و نغماتى بهره ور است كه با موسيقى محلى ارتباط مستقيم دارد. مسلمانان ضمن نگاهداشت جنبه هاى صرفى و نحوى وتجويد, قرآن كريم را به موسيقى مأنوس خود مى خوانند تا در دلهايشان مؤثر واقع شود. درايران شايد دهها نوع تلاوت و ترتيل ريشه دار زيبا و روحانى موجود باشد. استفاده از اين انواع در رسانه ها, ضمن ارج گذاشتن واستمالت از اقوام و عشاير, زيبايى وتنوع خاصى را موجب خواهد شد و اين معنى را كه (هركس به زبانى صفت حمدتو گويد) به عرصه ظهور خواهد آورد. از اين گونه ها در فارس و نواحى كازرون, تلاوت قرآن به لحن دشتستانى و در شمال, بخصوص نواحى گرگان و نكا, به لحن كنونى بابت نمونه ذكر مى شود.



اذان

امروز اذانهاى مصرى, عراقى, حجازى و گاه آفريقايى از رسانه هاى ما شنيده مى شود و اين البته سزاوار است بر اين سرمايه افزوده خواهد شد. وقتى بدانيم كه تنها در موسيقى سنتى ايران به دهها نوع مى توان اذان گفت: اذان موذن زاده اردبيلى و اذان جناب دماوندى (خواننده قاجاريه) از اذانهاى موجود براساس موسيقى رديف اند. افزون بر اين در نواحى گوناگون ايران, اذانهاى مختلف وزيبايى موجود است كه ضبط و اصطلاح و اجراى با كيفيت خوب آن اثر تبليغى و زيبايى فوق العاده دارد.
ادعيه

چنانكه در تلاوت و ترتيل و اذان, در ادعيه نيز هر قوم و عشيره اى, با لحن و نغمه مأنوس خود باخداى تعالى مناجات مى كنند. ادعيه ماه مبارك رمضان وساير دعاهاى يوميه در نواحى ايران به الحان متنوع و زيبا خوانده مى شود. استفاده از دعاها به نغمه هاى مختلف و صميمى مردم نواحى گوناگون, مايه گرمى و رونق دعا و زيبايى برنامه ها در رسانه هاى جمعى است.



موسيقى عاشورايى يا موسيقى تكايا


موسيقى عاشورايى عظيم ترين ذخيره موسيقى آيينى و متنوع ترين و مؤثرترين انواع آن است. صرف نظر ازمراسم خاصى كه در برخى نواحى موجود است و در بعضى نواحى وجود ندارد, مى توان موسيقى عاشورايى را به سه بخش متمايز تقسيم كرد:



موسيقى مجلسى

الف. موسيقى پامنبرى

يا همخوانى مويه گران در نغمه هاى معين و مؤثر.
ب: موسيقى مداحى

مديحه سرايى ومدح خوانى از ديرباز در مذهب شيعه رايج است. مداحان حافظان قصايد نَعتيّه ومناقبند كه با اصوات و نغمات شناخته شده اين اشعار را در مدح رسول خدا(ص) و فضايل اهل بيت(ع) مى خوانند. در سراسر ايران گويى مداحان در نغمات زيبا و متنوع آن رايج است؟
ج: موسيقى روضه

اصل روضه خوانى, خواندن كتاب روضه الشهداء در نغمه ها و الحان مخصوص بوده است. امروزه نيز در پايان مجالس وعظ و سخنرانى, روضه خوانى رواج دارد. در ايّام محرم روضه خوانى از روح خاصى برخوردار است و روضه خوانان در نغمه هاى رايج به مصيبت اهل بيت مى پردازند.
د. موسيقى نوحه خوانى مجلسى

نوعى سينه زنى در مجالس مصيبت عاشورا وجود دارد كه به صورت نشسته و آرام در نغمه هاى مخصوص انجام مى گيرد. اين نوحه خوانى علاوه بر موسيقى خاص, از جهت شعرى قابل ملاحظه است و در اين سوى و آن سوى ايران از تنوع آهنگى بسيار برخوردار است.



موسيقى ميدانى

موسيقى ميدانى عاشورايى, تنوع بسيارى دارد. برخى از گونه هاى آن را يادآور مى شويم:
الف. سينه زنى

سينه زنى ميدانى كه درصورت رويارو و يا در گروههاى دوگانه و سه گانه و يا در صورتهاى ديگر انجام مى پذيرد, از دهها ضرب و آهنگ مختلف در هر ناحيه اى برخورداراست. شايد مجموع الحانى كه در سينه زنى وجود دارد,در سراسر ايران بيش از صدها, بلكه هزارها آهنگ و نغمه باشد.
ب. نوحه زنجيرزنى

زنجير زنان حسينى, با يك زنجير يا دو زنجير, با يك دست و يا دو دست و در صورتهاى گونه گون زنجير مى زنند. نوحه هاى زنجير زنى مخصوص و از ضرب آهنگهاى متناسب و بسيار متنوع تشكيل مى شود.
ج. نوحه سنگ زنى

در برخى از نواحى ايران وجود دارد و آهنگ خاصى براى آن در هر ناحيه مى توان يافت.
د. قمه زنى

در برخى از نواحى رايج است و همراه نغمات مخصوصى است.
هـ . سينه زنى حلقه اى

سينه زنى حلقه اى مردم خرمشهر و جنوب را بارها از تلويزيون ديده ايد كه از موسيقى و ضربى شگفت برخوردار است و دهها نغمه و آهنگ براى آن وجود دارد. حركت پا و دست در اين گونه سينه زنى در نواحى مختلف ايران فرق مى كند و به تفاوت آن و تفاوت موسيقى محلى, در اين زمينه خاص صدها نغمه وجود داردكه از نظر تنوع و زيبايى ضرب اعجاب انگيز است.
د.نغمه هاى متفرقه عاشورايى

برخى از اين نغمه ها, از شبيه و تعزيه به دسته كشيهاى محرم راه يافته اند, مانند نغمه هايى كه علمداران و توق كشان و حاملان نخل و گهواره و غيره به صورت تكخوانى و يا همخوانى اجرا مى كنند. برخى نيز مخصوص اين نوع دسته كشيها هستندو درنواحى مختلف از موسيقى محل متأثرند.




موسيقى شبيه يا تعزيه

شبيه يا تعزيه, در حقيقت مناسكى به گونه نمايش است و از جهت موسيقى اهميت فوق العاده اى دارد,زيرا نغمات رديفهاى هفتگانه امروز و آوازهاى موجود, پيش از آن كه در دوره قاجاريه به وسيله ميرزا عبداله پسر ميرزا على اكبر تفرشى, هنرمند تارنواز اين عصر, به صورت مستقل ارائه شود, درتعزيه موجود بوده است.

از شگفتيهاى موسيقى تعزيه, يكى اين است كه با ضبط دستگاهها و مقامهاى سنتى در هر ناحيه از نواحى ايران, برخى از نغمه ها و آوازهاى محلى را در موسيقى تعزيه پيوسته است; چنان كه مثلاً مقام كتولى در شمال علاوه بر استقلال آن, در تعزيه نيز مورد استفاده است و نغمه هاى ديگرى كه من نام آنها رانمى دانم. همچنين تعزيه آذربايجان و تعزيه قزوين باحراست از رديف موسيقى از مقامهاى محلى برخوردار است ودرباره تعزيه اردبيل همچنين مطلبى را شنيده ام. در خراسان و نواحى مركزى اين معنى وجود دارد. پس تعزيه اگر چه براساس موسيقى سنتى و رديف خوانده مى شود, از رنگ موسيقى محلى نيز برخوردار است و اين غير از خاصيت لهجه هاو تكيه هاى صوتى محلى است.


متأسفانه درباره تعزيه كه از جهت هنرى و موسيقائى نظيرى براى آن نمى توان يافت, كار زيادى انجام نپذيرفته است. هنوز يك از هزار نسخه هاى متنوع تعزيه در هيچ مؤسسه فرهنگى دولتى و ياغير دولتى موجود نيست, بلكه دراصل, هيچ گاه به گونه جدّى اقدام به جمع آورى آن كه از بزرگ ترين ذخاير ادبى است نشده است.

درباره موسيقى تعزيه وضع از اين هم بدتر است, زيرا اى بسا نغمه هاو گوشه ها كه با گذشت روزگاران به فراموشى سپرده شده است و به جز اين شايد هرگز اقدامى براى ضبط تعزيه درنواحى مختلف ايران به عمل نيامده باشد كه البته جز موارد ناچيزى اين چنين است. شورا بايستى به دلايل گوناگونى كه به طور ضمنى از آغاز تا به اينجا بدان اشاره شده است, مؤسسات مسئول را به حفظ و حراست, حتى اشاعه و بازسازى اين هنر شگفت وادارد و يا حداقل تا آنجا كه مقدور است به ضبط نسخه ها, موسيقى و اجراء تعزيه مأمورشان سازد.




موسيقى خانقاه يا موسيقى عرفانى

بيشتر محققان بَرآنند كه تصوف را مذهب نمى توان شمرد, بلكه صوفى گرى سلوكى است كه پيروان يك مذهب مى توانند داشته باشند. اين است كه صوفيان سنتى مذهب, ازمذاهب مختلف اهل سنت و صوفيان شيعى در گذشته و حال وجود داشته اند.

درباره فرهنگ و آداب خانقاه كتاب و رساله فراوان است, لكن درباره موسيقى اهل خانقاه تلاش چشم گير ى انجام نگرفته است. صوفيان در مراسم خود و عيدهاى مذهبى و هنگامهاى خاص از موسيقى متنوع عميق ومؤثرى بهره ورند كه آن را به حسب كيفيت نغمه ها بايستى در رديف اصلى ترين و ارجمندترين گونه هاى موسيقى قرار داد; برخى از آنها رافهرست وار مى شمريم:

1 . موسيقى قوالى

به صورت تكخوانى و همخوانى همراه با سازهاى محلى درنغمات متنوع و بسيار زيبا و مؤثر, بويژه در عيدها و تولد رسول اكرم(ص) اجرا مى شود.
2 . موسيقى ذكر

نغمه هاى خاصى به ذكر اختصاص دارد كه در فرقه هاى گوناگون متفاوت است.
3 . موسيقى پَرسه

صوفيان شيعى (بيشتر درايران) ضمن گشت وگذار در كوچه ها و برزنها به مداحى و مصيبت خوانى مى پرداخته اند. به اين گشت و گذار, در اصطلاح پرسه زدن گفته مى شده است.
4 . موسيقى جمع, يا جم

در كردستان وبرخى ديگر از نواحى, درمجالس صوفيانه اجرا مى شده است.
5 . موسيقى سماع

نغمه هايى كه مخصوص به چرخ و رقص صوفيانه بوده است. درايران تقريباً فراموش شده است. در نواحى تركيه در بيان مولويان و بكتاشيان رواج دارد.
6 .موسيقى رياضت و زورخانه

اين موسيقى با توحيد و نعت نبى اكرم آغاز شده, با موسيقى شنا (شناى سرنمازى, شناى دو شلاقه و يك شلاقه و شناى پيچ) ادامه يافته, به ضرب نرمش كه بسيار متنوع است, مى رسد و سپس به موسيقى گبورگه يا ميل (تك ـ تُند ـ پيچ) فرجام يافته, با موسيقى انواع پا و سپس انواع چرخ (چمنى, جنگلى, تك فر, دو پر وسه پر وغيره) فرجام مى يابد و در پايان, ضرب كباده گرفته مى شود كه پس از آن به گل كشتى و ضرب كشتى پايان مى پذيرد.




موسيقى متفرقه مذهبى

موسيقى مذهبى به غير از عناوين عمده فوق, گونه هاى ديگرى نيز دارد كه به برخى اشاره مى كنيم.
1 . موسيقى زيارت

چاووشى نغمات خاصى دارد كه هنگام سفر زائران و پس از بازگشت ايشان, براى همراهى يا استقبال و يا حتى براى دعوت زائران به سفر زيارتى, به مورد اجرا گذاشته مى شده است. زيارت نامه خوانها را نيز دراين زمره بايستى محسوب داشت.
2 . مويه, يا مورى

مويه (مورى) نغمه هايى است كه مردمان هر ناحيه بر مردگان خويش به عنوان مصيبت و زارى مى خوانده اند.مورى نغمه هاى بسيار دارد و زنانه و مردانه و فردى و دسته جمعى اجرا مى شده است.
3 . عشورى

عشورى را برخى از كلمه عاشورا و عاشور مأخوذ مى دانند و بعضى ريشه هاى باستانى ترى براى آن قائلند. مراسم عشورى, به صورت زنانه در برخى از نواحى ايران انجام مى پذيرد و صورت سوگوارى دارد. نغمه هاى عشورى به صورت تكخوانى و جمع خوانى ازتنوّع خاص برخوردار است.
4 . موسيقى نَذر

در انواع سفره ها, سمنو پزان, شيلان, نذوراتى مثل آجيل مشكل گشا و غيره نغمه هايى وجود داردكه ازموسيقى محلى تأثير مى پذيرد.

5 . موسيقى كار

ماهيگيران, حمالان بنادر, بيل گردانان وساير اصنافى كه كار دسته جمعى دارند, مثل نمدمالان و چيت سازان در نواحى مختلف نغمات گوناگونى به صورت تكخوانى و همخوانى اجرا مى كنند.
6 . موسيقى سؤال

گدايان دوره گرد, در نواحى مختلف, به زبان و لهجه و موسيقى خاص محل نغماتى را اجرا مى كنند. گدايان مزارع شالى و گندم, گدايان گله ها, گدايان شهرى و غيره و نوروزى خوانان,باتنوع نغماتشان از اين گروهند. در اين نوع نيز دهها نغمه وجود دارد.

4 .موسيقى التقاطى



همه انواع موسيقيهايى كه تا بدين جا درباره آن سخن گفتيم, از نوع موسيقى يك صوتى و ساده بود.

در اين صفت موسيقى اصيل و سنتى ايران با نغمات روستايى هيچ گونه تفاوتى ندارند, زيرا علم هماهنگى يا هارمونى در هيچ كدام تحقق ندارد, بلكه صرف نغمات است كه به وسيله يك ساز يا چند ساز, به صورت تكنوازى ياهمنوازى اجرا مى شود. هارمونى (يا علم هماهنگى) در حقيقت حفظ تناسب صوتها براساس قواعد علمى است.

اين بخش را آهنگسازان اواخر عصر قاجار و دوره پهلوى از غربيان آموختند و اندك اندك در موسيقى ايران رواج دادند. مى توان گفت كه موسيقى نظامى ايران, نخستين موسيقى است كه در كشور ما براساس علم هماهنگى و به صورت اركسترى به اجرا در آمد اركستر نظامى داراى سه نوع ساز چوبى, مسى و ضربى است كه اگر سازهاى زهى را به آن بيفزاييم, اركستر كاملى خواهيم داشت كه قادر به اجراى انواع نمونه هاست.


چون بناى ما در اين نوشته اختصار است, به ياد كرد نمونه هايى از موسيقى التقاطى پرداخته, سخن را به پايان مى بريم. البته لازم است كه درنامگذارى اين نوع از موسيقى به التقاطى, ياد آور شويم كه مسأله اصلى همين دخالت هارمونى در موسيقى تك صدايى ايران كه به واسطه آن استفاده از سازهاى خارجى (به دليل صدادهى دقيق آنها به جهت اندازه گيرى معين و استانداردشان) باب گرديد و برخى از ويژگيهاى موسيقى بومى مثل (يك چهارم پرده) و به كنارى نهاده شد.

اين نوع از موسيقى چه در سالهاى پيش از انقلاب و چه پس از انقلاب رايج ترين و شايع ترين و مورد استفاده ترين نوع موسيقى در ايران بوده است. انواع مشهور آن در رسانه هاى ما عبارت بوده از:

موسيقى برنامه ها

برنامه هاى موسيقى

موسيقى كودكان

موسيقى برنامه ها


موسيقى برنامه چنانكه از نامش پيداست, موسيقى است كه متصدى و به صورت برنامه مستقل پخش نمى شده و نمى شود. اين موسيقى در فيلمهاى سينمايى به صورت موزيك متن فيلم, درنمايش و تئاتر و سريالها به صورت موزيك متن اين برنامه ها, در برنامه هاى مستند و روتين به صورت موزيك همراهى مى كنند و در بين برنامه ها و آغاز و انتهاى آنها مورد استفاده است. در اين صورت مى توان آن را به گونه هاى زير نامگذارى كرد:


1 . موزيك متن

2 . موسيقى فاصله (فاصله دو برنامه, يا فواصل يا برنامه راديوئى وتلويزيونى)
3 . موزيك آرام


بخش عمده اين نوع موسيقى با تكيه بر بايگانى و آثار خريدارى شده از خارج ايران بر آورده مى شود. در سالهاى اخير, برخى از هنرمندان با استفاده از ملوديها و نغمه هاى ايرانى, به ساختن قطعاتى پرداخته اند كه مقدار آن با نياز مداوم سازمان صدا و سيما تناسب ندارد.

پس عمده آنچه كه همراه برنامه ها پخش مى شود, صد در صد خارجى است و التقاطى محسوب نمى شود. تنها آن قسمتى مصداق اين عنوان است كه به وسيله هنرمندان ايرانى و براساس نغمه هاى ايرانى ساخته شده است.


ياد آورى: شورا بايستى اين بخش را عمده موضوعات موسيقى قرار دهد, زيرا به صورت روز افزون نياز رسانه ها در اين مسأله بالا مى گيرد وقوت توليد هنرمندان صدا و سيما, به همان نسبت از آغاز انقلاب روى به كاستى نهاده است, تا جايى كه در حال حاضر, اميدى به هنرمندان راديو و تلويزيون نيست.




برنامه هاى موسيقى


برنامه هاى موسيقى به اين معنى و در ذيل اين عنوان (موسيقى التقاطى) عبارتند از:



1 . مارش ياسرود

سرود تصنيف حماسى است كه متناسب باضرب پاى سرباز براى استفاده خاص نظامى سياسى توليد مى شود. اين نوع فرآورده موسيقايى, بجز مسأله شعر, ربطى با موسيقى بومى ايران ندارد.


2 . سرود واره هاى پس از انقلاب

پس از انقلاب, رسم بر اين قرار گرفته است كه كليه توليدات موسيقيايى سرود نيامده شود. اين مسأله از سويى همه مرزهاى علمى و تحقيقى مسلم را در هم ريخته و هم باعث شده است كه بسيارى از سوء استفاده گران, از بى اطلاعى مديران استفاده كرده و هر آهنگ كوچه بازارى بى ارزشى را به اين عنوان, به سازمان راديو و تلويزيون و ارشاد غالب كنند.

مى توان گفت كه اكثر توليدات صدا و سيما وارشاد پس از انقلاب, نه تنها با هيچ يك از شعارهاى سياستگذاران برابرى ندارد, بلكه كاملاً بر خلاف آن است و اگر شعرانقلابى و فارسى را از بيشتر اين آثار بردارند, از مبتذل ترين و منحط ترين آهنگها كه هيچ ريشه ملى ومردمى ندارد, تشكيل شده است. به هرحال, نقد اين آثار احتياج به فرصت كافى دارد, شايد تقسيمات بعدى و عناوين ديگر موسيقى التقاطى كه از زمان رژيم سابق در ايران موجود است, وضعيت بسيارى از اين سروده ها را روشن سازد.


3 . تصانيف پيش از انقلاب يا موسيقى ايرانى

موسيقى ايرانى اصطلاحى است كه درراديو تلويزيون از زمان رژيم سابق, به انواعى از توليدات موسيقايى اطلاق مى شود كه به صورت اركسترى با استفاده از سازهاى غربى و ايرانى (براى رنگ آميزى) براساس قواعد هماهنگى يا هارمونى توليد شده باشد.


اين آثار را براساس ملودى (نغمه) آنها مى توان به انواع زير تقسيم كرد:


* تصانيف ايرانى سنتى

ملودى اين تصانيف از موسيقى رديف اخذ شده و شعر آن فارسى است وبه لحاظ بافت كلام از ادبيات كلاسيك ما دور نيست. سازهايى كه براى رنگ آميزى استفاده مى شود,تار و كمانچه و نى و سازهاى اصلى اركسترى همان سازهاى غربى است. شيوه اجرا صد در صد غربى است.

از خوانندگان اين شيوه مهستى, حميرا, مرضيه, پوران و از آهنگسازان معروف آن: ياحقى, تجويدى وملك و از ترانه سرايان: رهى معيّرى, بيژن ترقى, معينى كرمانشاهى را مى توان نام برد.


* تصانيف ايرانى, هندى, افغانى, بلوچى

آهنگهاى هندى و بلوچى و افغانى به هم نزديك هستند.ملوديهاى اين گونه تصانيف از اين موسيقيها گرفته شده وبا مطربهاى كوچه بازارى مبتذل به اجرا در مى آمد. براى رنگ آميزى از سازهاى بلوچى و هندى استفاده مى شد. شيوه اجرا و سازهاى اركستر غربى بود.
از خوانندگان مشهور اين شيوه, سلى (خواننده ملا محمدجان) و از نوازندگان صرف نظر مى شود.



* تصانيف ايرانى, محلى

ملودى اين گونه تصانيف از موسيقى مقامى روستايى كوچه بازارى شهرى انتخاب شده, با كلامى نزديك به كلام عاميانه و از جهت معنى ومضمون مبتذل و پيش پا افتاده, تشكيل اثرى را مى داد. براى رنگ آميزى ساز نواحى را كه ملودى از آن جابود اضافه مى كردند. شيوه اجرا و سازهاى اركسترى غربى بود. خوانندگان اين شيوه بيشترخوانندگان لاله زارى بودند.



* تصانيف ايرانى, فرنگى يا غربى

ملودى اين تصانيف از موسيقى روز غرب و موسيقى پاپ و بيشتر متناسب با گونه اى از رقصهاى غربى انتخاب شده, همراه با شعر ايرانى, از نوع اشعار عاشقانه روشنفكرى و متجددين و نوسرايان تشكيل اثرى را مى داد. در اين گونه آثار گيتار و جاز و سازهاى سبك غربى براى رنگ آميزى استفاده مى شد. شيوه اجرا نيز كاملاً غربى بود.
از خوانندگان اين شيوه : همه خوانندگان كاباره هاى بالاى شهر و بارها و دانسينگها.




موسيقى كودكان


از انواع موسيقى, مى توان موسيقى كودكان را از زمره موسيقى التقاطى قلمداد كرد, اگر چه موسيقى كودكان, به معناى رسانه اى آن, يعنى آنچه امروز در صداوسيما و ارشاد و كانون ساخته مى شود, به هيچ وجه ريشه ايرانى ندارد, زيرا ملوديها كمتر از موسيقى ايرانى گرفته مى شود و شعر كودكان اگر چه به فارسى سروده مى شود, قواعدى داردكه بر اساس شيوه هاى ادبيات كودكانه قديم ما نيست, بلكه از فرهنگ غرب و احتمالاً داده هاى روان شناسى و چيزهايى از اين قبيل پيروى مى كند.

اين مطلب تا به جايى است كه تا همين چند سال پيش يك نوازنده و آهنگساز خارجى (نايدانف) در ايران به ساختن موسيقى براى كودكان اشتغال داشت و اينها كه امروز به اين هنر اشتغال دارند, بيشتر شاگرد او و مانند او هستند. درباره كودكان و ادبيات موسيقى آنها و ساير مسائلى كه به ايشان مربوط است, به نحو شگفت آورى عقيده و عمل بر پيروى از غرب است و حتى يكبار هم اين مسأله با پرسشى از جانب بزرگى رو به رو نشده است.

5 . موسيقى وارداتى



مقصود از موسيقى وارداتى همه آن آثارى است كه به وسيله صدا و سيما و ساير سازمانهاى فرهنگى به جهت نيازهاى مختلف, از كشورهاى خارجى خريدارى مى شود و يا به وسيله تجار بازار آزاد, به داخل ايران سرازير مى گردد.

از سمفونى هاى بزرگ جهان تاموسيقى روز و موسيقى پاپ و جاز, تا آثارموسيقى الكترونيك وجز اينهاموسيقى وارداتى به حساب مى آيند. ما در اين باره, اولاً به دليل عدم هرنوع تخصصى, جز شناسايى آنها سكوت مى كنيم و ثانياًحرمت نظر اعضاى محترم شوراى سياستگذارى را كه قطعاً مخالف موسيقى وارداتى هستند, محترم مى شماريم.


اين فهرستى بود كه از موسيقى موجود و رايج كشور كه به گونه ضمنى, به دو اعتبار طبقه بندى شد. نخست, به اعتبار موسيقى موجود, دوّم به اعتبار موسيقى رسانه اى. به راحتى برخى از طبقه بنديهاى مردمى را مى توان عنوان و با آنچه بيان كرديم برابر كرد.

مردم در زمان گذشته موسيقى را گاهى به عناوينى از قبيل موسيقى گلها (برنامه گلها), موسيقى لاله زارى, موسيقى كاباره اى, موسيقى دانس, موسيقى شهرنوئى, خال طورى يا مطربى, موسيقى خراباتى و دسته بندى مى كردند اين گونه دسته بندى ها, علاوه بر آن كه از ظرايفى برخوردار است, وضع طبقه مخاطب و فرهنگ آنها وهنرمندان آنها و آثار آنها رامشخص مى كند.

اين ميتواند پايه اى براى طبقه بندى ارزشى موسيقى باشد. ازمسائل تأسف انگيز يكى آن است كه بخش عمده آثار پس از انقلاب در طبقه موسيقى لاله زارى دسته بندى مى شود.