مرکز انجمنهای تخصصی

قليان در دوران قاجار به عنوان بخشي از ضرورت هاي زندگي محسوب مي شد و اشراف و بزرگان در خانه‌هاي خود انواع قليان را نگهداري مي‌کردند که بر روي بعضي از آنها جواهرکاري انجام شده بود.  
در جهان نيز بيشترين ميزان مصرف قليان در آفريقا، کشورهاي شرقي درياي مديترانه و آسياي جنوب شرقي مي باشد و از سال 1990 به بعد مصرف قليان در ميان نسل جوان از جمله دانشجويان رايج گرديده است .

قليان به صورت سنتي از اجزاي مختلفي مانند بادگير، سر قليان يا سرپوش که محل قرارگيري تنباکو و ذغال گداخته است، تشکيل شده است.

تنه قليان که مي‌تواند فلزي باشد اما به طور معمول از چوب ساخته مي‌شود، ني پيچ و کوزه که منبع آب آن است و مي‌تواند به اشکال مختلف از جمله به شکل نارگيل، يا ساده باشد.جنس اين وسيله نيز از فلز، سفال، شيشه، کريستال و يا برنج است.

تاريخ دقيق اولين استفاده از قليان در ايران مشخص نيست اما آنچه مشخص است اولين بار، "ابوالفتح گيلاني"، پزشک دربار "اکبر اول"، سلطان مغول هند بود که دود تنباکو را از يک ظرف آب عبور داد تا آن را خالص‌تر و سرد نمايد.

اما پيشينه استفاده از قليان در ايران را مي‌توان به حداقل به دوران شاه طهماسب يکم صفوي بازگرداند.در گذشته، ايرانيان تنباکو را با دستگاهي کاملاً اختصاصي استعمال مي کردند. در کوزه گلي دهان گشادي به قطر سه انگشت،تنه قليان که از چوب يا نقره که سوراخي در وسط دارد را قرار مي‌دادند و بر سر آن مقدار تنباکوي نم‌دار با کمي آتش مي‌گذاشتند.

در زير قليان سوراخ ممتدي است که در حالي که نفس را بالا مي‌کشيدند، دود تنباکو با شدت از امتداد سوراخ پايين آمده و داخل آب که به رنگ هاي مختلف مي آميزد، داخل مي‌شود. اين کوزه مرتباً تا نصفه آب دارد و دود که در آب است به سطح مي‌آيد و هنگاميکه نفس را بالا مي‌کشيدند، از ني قليان دود به دهان وارد مي‌شود.

بنا بر دانشنامه ایرانیکا، تاریخ دقیق اولین استفاده از قلیان در ایران مشخص نیست. با این حال بنا به نوشته سیریل الگود (اگر چه وی مأخذ خود را ذکر نکرده‌است) «اولین بار ابوالفتح گیلانی (متوفی ۱۵۸۸) پزشک ایرانی دربار اکبر اول، سلطان مغول هند بود که دود تنباکو را از یک ظرف آب عبور داد تا آن را خالص‌تر و سرد نماید و از این طریق قلیان که در شبه قاره به حقّه معروف است را ابداع نمود.» در عین حال یک رباعی از اهلی شیرازی (متوفی ۱۵۳۵) به استفاده از قلیان اشاره می‌نماید و از اینرو پیشینه استفاده از قلیان را می‌توان به حداقل به دوران شاه طهماسب یکم صفوی بازگرداند و روایت ابوالفتح گیلانی را می‌توان شاهدی بر معرفی قلیان، که در ایران مورد استفاده بوده‌است، در شبه قاره هند دانست.

اولین تصویری که از قلیان به وسیله هنرمندان ایرانی کشیده شده، احتمالاً تصویر نشمی کماندار کار رضا عباسی، نقاش مشهور دربار شاه عباس بزرگ است، که تا اواخر نیمه اول قرن یازدهم هجری زنده بوده‌است.

سیاحان اروپایی که به ایران سفر کرده‌اند از جمله تاورنیه که در دوران صفویه به ایران آمد به قلیان و کشیدن تنباکو در ایران اشاره کرده‌اند. از جمله وی نوشته‌است که «ایرانیان تنباکو را با دستگاهی کاملاً اختصاصی می‌کشند. در کوزه گلی دهان گشادی به قطر سه انگشت، تنه قلیانی از چوب یا نقره که سوراخی در وسط دارد قرار می‌دهند، و بر سر آن مقدار تنباکوی نم‌دار با کمی آتش می‌گذارند، و در زیر قلیان سوراخ ممتدی است که، در حالی که نفس را بالا می‌کشند، دود تنباکو با شدت از امتداد سوراخ پایین آمده و داخل آب که به رنگهای مختلف میآمی‌زد داخل می‌شود. این کوزه مرتباً تا نصفه آب دارد. دود که در آب است به سطح می‌آید و هنگامیکه نفس را بالا می‌کشند، از نی قلیان دود به دهان وارد می‌شود. به واسطه آبی که به قلیان می‌ریزند دود تنباکو تصفیه می‌شود و کمتر ضرر می‌رساند. والا با این همه قلیان که می‌کشند، مقاومت برای آنها غیر ممکن است. ایرانیان زن و مرد، به طوری از جوانی عادت به کشیدن تنباکو کرده‌اند، که کاسبی که باید روزی پنج شاهی خرج کند، سه شاهی آن را به مصرف تنباکو می‌رسانند. می‌گویند اگر تنباکو نمی‌داشتیم چطور ممکن بود کیف و دماغ داشته باشیم.»

اولئاریوس نیز که در سال ۱۰۴۶ در ایران بوده می‌نویسد که «چندین گونه ظرف قلیان در ایران ساخته می‌شد. شیشه‌ای، کوزه‌ای، از جوز هندی (نارگیله)، کدوئی که تا نیمه آب می‌شد و گاهی در آن عطر می‌ریختند».

شاردن، دیگر سیاح دوران صفوی، در سفرنامه خود می‌نویسد که، شاه عباس بسیار کوشید تا از استعمال قلیان در بین مردم جلوگیری کند. برای این کار، روزی در مجلسی رسمی دستور داد که به جای تنباکو قلیان مهمانان را با پهن چاق کنند، و سپس در حالیکه آنان مشغول کشیدن قلیان خود بودند گفت که، این تنباکو را که وزیر همدان برای من فرستاده‌است و ادعا می‌کند که بهترین تنباکوی دنیاست، چگونه است؟ آنان همگی از این تنباکو تعریف کردند. آنگاه شاه خطاب به آنان گفت «مرده شوی چیزی را ببرد که نمی‌توان آن را از پهن تشخیص داد». سرانجام کار مخالفت شاه عباس بزرگ با تنباکو به تحریم آن کشید، و هنگامیکه در گرجستان متوجه شد، سربازان او پول خود را صرف کشیدن تنباکو و توتون می‌کنند آن را ممنوع ساخت، و تجاری را که توتون و تنباکو به اردوی او آورده بودند با تنباکوی خود یک جا سوختند، و سربازانی که مرتکب کشیدن توتون و تنباکو می‌شدند بینی و لبانشان را می‌بریدند.

قلیان در دوران قاجار بخشی از ضرورتهای زندگی بود. اشراف و بزرگان در خانه‌های خود انواع قلیان نهگداری می‌کردند که بعضی از آنها جواهرکاری شده بودند. واقعه قیام تنباکو در دوران قاجار و در نتیجه فتوایی توسط میرزا حسن شیرازی مبنی بر تحریم مصرف و فروش تنباکو رخ داد.

آداب قلیان کشیدن

* با هر کسی شروع به قلیان کشیدن نکنید، قلیان حرمت بسیار خاصی دارد و باید با اهلش بنشینید.

* سعی کنید قلیان را در جایی بگذارید که دیگر نیازی به تکان آن نباشد. زیرا در صورت تکان دادن، ذغال‌ها جابه‌جا شده و شما یک دفعه متوجه می‌شوید که کام قلیان پایین آمده است.

* اگر یک‌نفری قلیان می‌کشید که خوش‌به‌حالتان! ولی اگر در جمع می‌خواهید قلیان بکشید، کسی که مسئول آماده‌کردن ذغال بوده است، بعد از آوردن قلیان، می‌بایست آن‌را چاق کند. همین‌که قلیان چاق شد و شروع به کام دادن کرد، می‌بایست آن‌را به بزرگترین فرد جمع که قلیان می‌کشد تعارف کند.

* طرفی که شلنگ قليونو از نفر قبلی می گيره بايد به يک نوعی از طرف مقابلش تشکر کنه.عموما اين تشکر زبانی نيست و با حرکت دست يا اينکه دست خودشو قبل از گرفتن شلنگ به دست طرف مقابلش بزنه انجام می شه ...

* برای تعارف کردن قلیان، شلنگ قلیان زا از انتهای دسته به سمت خودتان خم کنید، و سپس آن‌را تعارف نمایید.

* قلیان را بسیار آهسته بکشید. از گرفتن کام‌های تند به شدت خودداری کنید، زیرا این کار، سبب سوخته شدن سریع تنباکو خواهد شد.

* مدت زمان قلیان کشیدن در یک جمع (بسته به تعداد افراد)، فرق می‌کند. سعی کنید قبل از آن‌که به شما بگویند، خودتان قلیان را به دیگری تعارف کنید.

* خوب است همیشه به محض آماده شدن قلیان و چاق شدن آن، مجددا بر روی گاز ذغال بگذارید. با این کار، به محض کم شدن کام قلیان، می‌توانید ذغال آن را عوض کنید و دوباره کام قلیان را به حالت اول بازگردانید.

* موقع خروج دود از دهان، آن را به هیچ عنوان به طرف کسی فوت نکنید. بهترین کار آن است که دود را به سمت بالا بفرستید.

* هنگام قلیان کشیدن، می‌توانید کتاب شعر بخوانید، موسیقی گوش دهید و یا با دوستتان به دردودل بپردازید. با انجام این کارها، از قلیان کشیدنتان بیشتر لذت خواهید برد.

* هیچ‌گاه با ذغال قلیان، سیگارتان را روشن نکنید. این‌کار در بعضی جوامع، به مراتب بالاتر از یک فحش ناموسی می‌باشد. اصلا سعی کنید جلوی قلیان سیگار نکشید. این‌کار از حرمت قلیان می‌کاهد.

* همراه با قلیان، یک چیز شیرین میل بفرمایید، زیرا قلیان فشار خون آدم را پایین میاره و خدایی نکرده ممکنه از هوش برید. استفاده از چای‌وخرما، بسیار مرسوم می‌باشد.

* دور آخر شلنگ قلیان را هیچ‌گاه باز نکنید. همیشه بگذارید یک دور شلنگ دور قلیان باقی بماند، سپس شروع به کشیدن کنید.

* هنگام اتمام کشیدن قلیان، شلنگ آن را حتما جمع نمایید و به هیچ عنوان آن را بر روی میز یا زمین پرتاب نکنید.