شرح دستگاه های موسیقی سنتی، ارائه نت و آهنگ نمونه

[Solver]

  همایون یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است. 
  دلیل استفاده از یک گام خاص و تفاوت محسوس در گام بالا رونده و پایین رونده دستگاه همایون منحصر به فردترین دستگاه موسیقی ایرانی به شمار می‌رود. مقایسه سایر دستگاه‌های موسیقی ایرانی با موسیقی دیگر ملل و خصوصاً کشورهای هم‌جوار تشابه و یکسان بودن ریشه برخی را نشان می‌دهد. اما این مطلب در مورد دستگاه «همایون» صادق نیست. 
  همایون و یا به تعبیری «دستگاه عشاق»، با حالت محزون و اسرار آمیز خود گوشه‌های متعددی دارد که گوشه «بیداد» اوج این دستگاه تلقی می‌شود. 
  ارزشمندی از موسیقی ایرانی در سده قبل در این دستگاه ساخته و اجرا شده‌اند. «رنگ فرح» از جمله این آثار است. 
  لحاظ مرکب خوانی این دستگاه به دستگاه‌های سه‌گاه و شور ارتباط دارد و وسعت این دستگاه را بیشتر می‌کند. 
  از آوازهای ایرانی که اسم آن در کتب موسیقی هست آواز اصفهان است که آن را از متعلقات دستگاه همایون دانسته‌اند. یکی دیگر از آوازهایی که از متعلقات دستگاه همایون است، آواز شوشتری است. فواصل پرده‌ها در این دستگاه به صورت زیر است: 

 (بکار).لا(کرن).سی(بکار).دو(بکار)ر(بکار)می(بمل).می بم(کرن).فا (بکار). 

  شروع این دستگاه به طور معمول «فا» است. البته این دستگاه در کوک‌های دیگری با نام‌های همایون «دو» و «رِ» نیز نواخته می‌شود. در ردیف مرحوم کریمی از شوشتری به عنوان یکی از گوشه‌های این دستگاه نام برده شده است. گوشه‌های ردیفی این دستگاه عبارت‌اند از: 

•    
•   اول  
•   دوم: زنگ شتر  
•    
•    
•    
•    
•   کت  
•  ‌داود  
•    
•   و گداز  
•   چپ  
•   و مجنون  
•    
•   عرب  
•   صبا  
•   خارا  
•    
•   و شوشتری گردان  
•    
•  ‌دران  
•   و نیاز  
•    
•    
•   با موالف  
•    
•    
•    

  آلبوم بیداد استاد شجریان با آهنگ‌سازی استاد مشکاتیان از جمله آهنگ‌هایی است که در این دستگاه ساخته شده است. 

 [HR] 
  : روح الله خالقی
شاعر : بیژن ترقی
دستگاه :همایون (بیات اصفهان)  
  ترانه: 
  بهار دلنشین، آمده سوی چمن
ای بـــــهار آرزو، بر سرم سایه فکن
چون نسیم نو بهار، بر آشــیانم کن گذر
تا که گلباران شود، کـــــلبه ویران  
  بهار زنــدگی، آمد بیا آرام جان
تا نسیم از سوی گل، آمـــد بیا دامن کشان
چون سپندم بر ســـــر، آتش نشان بنشین دمی
چون سرشکم در کـنار، بنشین نشان سوز  

  بهار دلنشین، آمده سوی چمن
ای بـــــهار آرزو، بر سرم سایه فکن
چون نسیم نو بهار، بر آشــیانم کن گذر
تا که گلباران شود، کـــــلبه ویران  
  آ ببین در حیرتم، بشکن سکوت خلوتم
چون لاله تنــها ببین، بر چهره داغ حسرتم
ای روی تـو آیینه ام، عشقت غم دیرینه ام
باز آ چو گل در این بهار، ســـــر را بنه بر سینه ام  
 [External Link Removed for Guests] 
 [External Link Removed for Guests]     [HR]  : [External Link Removed for Guests] » [External Link Removed for Guests] » [External Link Removed for Guests] » [External Link Removed for Guests] 

[Solver]

 : [External Link Removed for Guests] » [External Link Removed for Guests] » [External Link Removed for Guests] » [External Link Removed for Guests] » [External Link Removed for Guests]         ماهور یکی از گسترده‌ترین دستگاه‌های موسیقی ایرانی است و در ردیف‌های گوناگون در حدود ۵۰ گوشه دارد. دستگاه ماهور به علت حالت و ملودی روانی که دارد اغلب به صورت موسیقی شاد در جشن ها و اعیاد نواخته می شود. این دستگاه دارای گوشه های متنوعی است که با مقام های کاملاً متفاوت در سه بخش بم، میانی و زیر اجرا می شود. ناگفته نماند تمام گوشه ها به وسیلهٔ فرود به درآمد رجعت می کنند. 
 » ماهور «دو»
ماهور دو، ماهوری است که گام آن از دو شروع می‌شود. یعنی نت شاهد آن دو می‌‌باشد و در تار وسه تار با کوک دو سل دو دو نواخته می‌شود. در ماهور دو همه پرده‌ها بکار(البته اشاره به این مطلب مهم است که زمانی از کلمه بکار استفاده میکنیم که نتی قبلا علامتی دیگر مثل دیز یا بمل و ... داشته و الان بی علامت میباشد.پس استفاده کلمه بکار در اینجا اشتباه میباشد.) هستند یعنی دو – ر – می‌‌– فا - سل – لا - سی – دو.  
 » ماهور «ر»
برای ویلن و کمانچه معادل آن ماهور «ر» می‌‌باشد که شاهد آن نت «ر» است و نت «دو» نیز دیز می‌‌شود.  
 ‌های اصلی و زیر مجموعه‌های آنها: 

•   : ( نت شاهد آن نت اول گام است یعنی «دو») 
•   گشایش(داد) : ( نت شاهد آن نت دوم گام است یعنی «ر»)  
•   شکسته : ( نت شاهد آن نت پنجم گام است یعنی «سل»)  
•   دلکش : ( نت شاهد آن نت پنجم گام یعنی سل است )  
•   عراق : ( نت شاهد آن نت هشتم گام یعنی دو است )  
•   راک: (شاهد و ایست آن نت دو یک اکتاو بالاتر از شاهد و ایست درآمد است)  
•   فیلی: (شاهد آن فاصله درست پنجم بالاتر از درآمد یعنی «سل» می باشد و ایست آن می کرن که البته درصورت بازگشت به ماهور ایست آن مطابق با ایست ماهور خواهد بود) 

 ‌های  

•    
•   افروز  
•    
•   پاره  
•    

  گوشه و رنگ ها: 

•    
•    
•    
•   داد  
•    
•   افروز  
•    
•    
•    
•   انگیز  
•    
•   - توسی  
•   - مرادخوانی  
•    
•   صغیر  
•    
•   ماهور - ابل  
•    
•    
•    
•    
•    
•    
•    
•    
•    
•    
•    
•   هندی  
•   کشمیر  
•   عبداله  
•   راک  
•   راک  
•   حربی  
•   یک چوبه  
•   شلخو  
•   نامه  
•    

 [HR]

  : مرتضی ني داود
شاعر : ملک الشعرا بهار
دستگاه : ماهور
سال آفرينش : ۱۳۰۴  
  ترانه: 
  سحر ناله سر کن، داغ مرا تازه تر کن!
زآه شرر بار ، اين قفس را، برشکن و زير و زبر کن
بلبل پر بسته ز کنجه قفس درآ، 
  آزادی نوع بشر سرا
وز نفسی عرصه اين خاك توده را
پر شرر كن ! 
  ظالم ، جور صيادريا، آشيانم داده بر باد
اي خدا ، اي فلك ، اي طبيعت، شام تاريك ما را سحر  
  است ، گل به بار است، ابر چشمم ، ژاله بار است
اين قفس چون دلم تنگ و تار است
شعله فكن در قفس اي آه آتشين، دست طبيعت گل عمر مرا مچين
جانب عاشق نگه اي تازه گل از اين، بيشتر كن ، بيشتر كن ، بيشتر كن
مرغ بي دل ، شرح هجران، مختصر ، مختصر كن ، مختصر  
  حقيقت به سر شد، عهد و وفا بي اثر شد
ناله عاشق ، ناز معشوق، هر دو دروغ و بي ثمر شد
راسته و مهر و محبت فسانه شد، قول و شرافت همگي از ميانه شد
از پي دزدي ، وطن و دين بهانه شد
ديده تر كن! 
  مالك ، ظلم ارباب، زارع از غم گشته بي تاب
ساغر اغنيا پر مي ناب، جام ما پر ز خون جگر شد
اي دل تنگ ناله سر كن، از مساوات صرف نظر  
  گلچهره بده آب آتشين، پرده دلكش بزن اي يار دلنشين
ناله بر آر از قفس اي بلبل حزين
كز غم تو ، سينه من، پر شرر شد ، پر شرر شد  
 [External Link Removed for Guests] 
  محمدرضا شجریان (دستگاه: ماهور فا) [[External Link Removed for Guests]] [ [External Link Removed for Guests]]   شهیدی و پوران [[External Link Removed for Guests]] نادر گلچین [[External Link Removed for Guests]] [[External Link Removed for Guests]]
سالار عقیلی [[External Link Removed for Guests]]

  این آهنگ در دستگاه های مختلف و همچنین با تغییراتی در اشعار اجرا شده است که شاید بیش از 10 نسخه متفاوت از این اثر موجود باشد، در اینجا تنها 4 نمونه از معروف ترین ها ارائه شده است.  [HR]   مولف: م.  
- منابع:  
  پدیا، موسیقی اصیل    تار و    آواز - وبلاگ   

[Solver]

بنده تقاضا دارم که عناون مبحث به شکل زیر تغییر یابد تا از این پس شرح دستگاه ها و آوازها موسیقی سنتی در یک مبحث فراهم شود و نیاز به ایجاد مبحث های جدید نباشد.

عنوان پیشنهادی بنده: " شرح دستگاه های موسیقی سنتی، ارائه نت و آهنگ نمونه "

با تشکر از مدیران.

[Solver]

دستگاه چهارگاه، یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.

  دستگاه، از نظر علم موسیقی یکی از مهم‌ترین و زیباترین مقامات ایرانی است. گام آن مانند شور و همایون، پایین رونده و مثل گام ماهور و اصفهان بالارونده می‌باشد، چرا که در دو حالت محسوس است. یعنی می‌توان گفت که این گام، مخلوطی از گام سه‌گاه و همایون است و اگر نت دوم و ششم گام ماهور را ربع پرده کم کنیم، تبدیل به چهارگاه می‌ .

  گام چهارگاه همیشه دو علامت نیم پرده برشو و دو علامت ربعی فرو شو با هم وارد شده‌اند و فواصل درجات این گام نسبت به تونیک عبارت‌اند از: دو نیم‌ بزرگ، سوم بزرگ، چهارم درست، پنجم درست، ششم نیم بزرگ، هفتم بزرگ و هنگام، که دانگ‌های آن هم با یکدیگر برابرند. نت شاهد (تونیک) این دستگاه نیز در راست کوک «دو» است. حالت آغازین درآمدهای چهارگاه، با نت «لا» بسیار واضح و مشخص است و به این وسیله به راحتی می‌توان آن را از سایر گام‌ها تشخیص داد. 

  میان مقامات ایرانی و به خصوص موسیقی مشرق زمین، شور، سه‌گاه و چهارگاه هستند که از این میان، مقام چهارگاه از همه مهم‌تر است. چهارگاه را گامی کاملاً ایرانی و خالص می‌دانند. این گام با گام بزرگ (ماژور) ارتباط دارد چرا که مانند گام بزرگ بالا رونده است. سوم بزرگ مانند گام بزرگ است (دانگ‌هایش مثل گام بزرگ (ماژور) مساوی بوده و فاصلهٔ آخر آنها نیم پرده است) و همین طور فاصلهٔ هفتم آن مانند هفتم گام بزرگ است و فاصلهٔ محسوس تا تونیک نیم پرده می‌باشد. 

  طرف دیگر این چهارگاه با گام کوچک (مینور) نیز ارتباط دارد و به طریقی تمامی گام‌های مختلف در یک جا جمع شده‌اند و بهترین صفات هر گام را انتخاب کرده تا گام چهارگاه را با صفات عالی تشکیل دهد. گام چهارگاه هم از نظر آوایی و هم گوشه‌های مشترک، شباهت زیادی با گام سه‌گاه دارد. 

  در گوشه زابل، کمی به اوج می‌رود. این گوشه با وجود اینکه نت شاهد و ایست ثابتی ندارد، ولی از حالت ریتمیک و ضربی بالایی برخوردار است ولی از این نظر، هیچ وقت به پای گوشه مخالف نمی‌رسد. مخالف اوج زیبایی چهارگاه است. حصار گوشه‌ای است که در عین زیبایی، کمی از نظر کوک برای نوازندگان به خصوص سنتورنوازان، مشکل‌ساز می‌شود. زیرا برای اجرای این گوشه در ادامه ردیف چهارگاه، بایستی نت «فا» را دیز کوک کرد (البته در راست کوک). یعنی نت فا، نیم پرده زیر می‌شود. این گوشه تا حدودی معادلات چهارگاه را به هم می‌ریزد و برای اینکه بتوان به ادامه ردیف پرداخت، بایستی فرودی مجدد به درآمد داشته باشیم. گوشه منصوری نیز معمولاً پایان بخش دستگاه چهارگاه است. حالات کرشمه، بسته نگار، حزین و زنگ شتر، به زیبایی در تمام چهارگاه، خودنمایی می‌کنند. 

  چهارگاه نمونه جامع و کاملی از تمام حالات و صفات موسیقی ملی ماست. چرا که درآمد آن مانند ماهور، موقر و متین است و شادی و خرمی خاصی دارد. در ضمن آواز زابل در همه دستگاه‌ها و در اینجا حزن و اندوه درونی در آواز ما دارد. آوازی نصیحتگر، تجربه آموز و توانا مانند همایون دارد و آواز مویه و منصوری غم انگیز و حزین است. پس این دستگاه نیز به دلیل کمال خود هم گریه و زاری می‌کند و هم شادی می‌آفریند و گاهی مسرور و شادمان است و گاهی نیز غم‌انگیز و دل‌شکسته و با توشه‌ای از متانت و وقار عارفانه شرقی. 

  روی هم رفته چهارگاه را می توان دستگاهی محسوب کرد که مانند پیری فرزانه دارای روحی بلند و عرفانی است و احساسات عالی انسانی را در کنار خصایص و محسنات انسانی صبور و شکیبا داراست. از ناکامی‌ها و ناامیدی‌ها اشک غم می‌ریزد و در شادی‌ها و خوشی‌ها اشک شوق و سرور. این دستگاه، بهترین گزینه برای ساخت قطعات و تصانیف ملی میهنی و حماسی است به طوری که به زیبایی می‌تواند حالت شوق و افتخار وصف ناپذیری را در شنونده به وجود آورد. نوازندگی در این دستگاه با هر یک از سازهای ایرانی، زیبایی خاص خود را دارد ولی هنگامی که تارنوازی به اجرای چهارگاه می‌پردازد، چیز دیگری است. 


از گوشه های اصلی این دستگاه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• درآمد
• بدر
• پیش زنگوله
• زنگوله
• زابل
• حصار
• مخالف
• مغلوب
• ساز بانک
• حدی
• پهلوی
• منصوری

[HR]

صبح است ساقیا

صبح است ساقيا قدحي پر شراب كن
دور فلك درنگ ندارد شتاب كن

زان پيشتر كه عالم فاني شود خراب
مارا ز جام باده گلگون خراب كن

خورشيد مي ز مشرق ساغر طلوع كرد
گر برگ عيش مي طلبي ترك خواب كن

روزي كه چرخ از گل ما كوزه ها كنند
زنهار كاسه سر ما پر شراب كن

كار صواب باده پرستي است حافظا
برخيز و عزم جزم كار صواب كن

[External Link Removed for Guests]

[External Link Removed for Guests]