پرده بندی سازهای زهی

[pejman]

یکی از مهمترین کاربردهای نسبتهای طولی سیم در ساز٬ استفاده جهت پرده بندی دسته سازهای زهی است. در این مورد می توان مثالهایی را ذکرنمود :

- اگر طول اولیه سیم نصف شود یا به عبارتی طول بخش مرتعش و فعال سیم نصف طول اولیه گردد٬ فاصله حاصله 1/2 یا اکتاو کوک سیم خواهد بود:
[External Link Removed for Guests]

با فرض طول اولیه L = 640 mm ٬ طول بخش فعال معادل 32 سانتی متر بوده که همان فاصله نقطه تماس با لبه خرک می باشد. نسبت این فاصله معادل 320/640 بوده و در ساختار سیستم 640-EDL ٬ 320-EDL ٬ 160-EDL و ...... می گنجد.

- حال اگر طول سیم 3 قسمت شود و طول فعال سیم 3/2 طول اولیه انتخاب گردد ٬ فاصله حاصله 2/3 یا فاصله پنجم درست نسبت به کوک سیم خواهد بود.

[External Link Removed for Guests]
با فرض طول اولیه L = 640 mm ٬ طول بخش فعال معادل 42.6666 سانتی متر بوده که همان فاصله نقطه تماس با لبه خرک می باشد. به دلیل اعشاری بودن ٬ این فاصله را نمی توان در طول سیم 640 میلی متری با دقت فاصله بندی به اندازه 1 میلی متر بدست آورد . اگر دقت را به 3/1 میلی متر افزایش دهیم آنگاه به سیستم 1920-EDL دست می یابیم ٬ در این صورت خواهیم توانست فاصله 2/3 را که در آکورد سوم بزرگ طبیعی نقش مهمی دارد ٬ بشنویم.

برای فاصله پنجم درست در سیستم 640-EDL انتخاب های متعددی را می بینیم :

[External Link Removed for Guests]
در این میان ٬ درجه 213 سیستم که معادل 700.603 سنت ٬ فاصله دارد و با فاصله پنجم طبیعی (701.955 سنت) به میزان 1.352 سنت اختلاف نشان می دهد ٬ تقریب خوبی از فاصله پنجم درست در سیستم 24 ریع پرده ای مساوی یا همان سیستم وزیری را بدست می دهد. این فاصله 427 میلی متر از خرک فاصله طولی دارد. کاملا واضح است که 3 اندازه متفاوت از فاصله پنجم که در بالا ذکر آنها رفت با هم از نظر فاصله طولی 1 میلی متر اختلاف دارند.

تا اینجا آنچه که گفته شد ٬ اندازه گیری فواصل و نسبتهای طولی آنها صرفا بر روی سیم می باشد. آیا این الگو را می توان بر روی دسته ساز به هنگام پرده بندی رعایت نمود ؟
درجواب باید بگوییم خیر!

هرگاه نوک ناخن را بر نقطه ای از سیم گذاشته و همزمان با نواختن آن ٬ به سمت پایین فشار دهیم تا انگشت پشت پرده قرار گیرد متوجه زیر شدن صدا می شویم. در واقع هر نقطه از سیم اگر با اعمال فشار بر روی دسته ساز قرار گیرد ٬ به دلیل تغییر نیروی کششی وارد بر سیم ٬ صدا زیر تر می شود. به خاطر همین تاثیر ٬ طول بخش فعال سیم را باید اندکی بیشتر در نظر گرفت تا زیر شدگی صدا خنثی گردد. به این پدیده End Effect می گوییم.
[External Link Removed for Guests]
فرایند حذف زیرشدگی صدا و دستیابی به ارتفاع صحیح صوتی از طریق تصحیح طول را Compensation گویند. در واقع dl میزان تغییری است که طول L سیم می پذیرد تا پس از تبدیل به L' ٬ زیر شدگی صدا خنثی شود.

هرچه ارتفاع نسبی خرک و شیطانک یا فاصله سیمها با دسته ساز بیشتر باشد مقدار زیر شدگی صدا و میزان تصحیح بیشتر است . میزان تصحیح علاوه برموارد ذکر شده به الاستیسیته سیم ٬ ارتفاع پرده ها ٬ جنس سیمهاو ضخامت آنها و .... بستگی دارد.

میزان تصحیح در گیتار از طریق جابجایی Nut وSaddle اعمال می گردد. در واقع در گیتار پس از محاسبه محل پرده ها در سیستم 12 قسمتی مساوی ( یا همان گام 12 نیم پرده معتدل) و بستن سیمها ٬ تصحیح را اعمال می نمایند. به این ترتیب طول گام Scale length با در نظر گرفتن تصحیح از دوبرابر طول اکتاو بیشتر می گردد.
[External Link Removed for Guests]
روش دیگر اعمال تصحیح ٬ که مناسب پرده بندی متحرک مانند سازهای ایرانی است ٬ به ترتیب زیر پیشنهاد می شود:
- طول واقعی سیم ٬ از خرک تا شیطانک به دقت اندازه گیری شود.
- متناسب با طول سیم ٬ سیستمEDL و دقت جابجایی پرده ها تعریف شود. منظور از دقت جابجایی پرده ها ٬ حداقل میزان جابجایی است که بتوان بر روی پرده های متحرک اعمال نمود. به عنوان مثال اگر حداقل جابجایی 1 میلی متر باشد می توان در سیم 640 میلی متری ٬ سیستم 640-EDL را تعریف نمود. در این صورت در این سیستم 640 جایگاه بالقوه برای پرده ها داریم که می توانیم از روی آنها فواصل مورد نظر خود را انتخاب نماییم.

البته سعی شود تا با جابجایی اندک خرک ٬ اندازه طول سیم به صورت اعداد زوج و غیراعشاری انتخاب شود چراکه اگر اندازه طول سیم فرد باشد اکتاوغیر قابل حصول است. در طول سیم 633 میلی متری ٬ اکتاو ژوست وجود ندارد. اما اگر دقت جابجایی پرده ها 0.5 میلی متر گردد و سیستم به صورت 1266-EDL در نظر گرفته شود آنگاه مشکلی وجود نخواهد داشت.

- می توان از روی فایل Excell محاسباتی ٬ با وارد کردن اندازه طول سیم جایگاه فواصل را پیدا نمود.
- باید جایگاه تصحیح شده اکتاو در روی دسته ساز پرده بندی شود . این عمل مستلزم آن است که ابتدا اکتاو را بر روی سیم ساز پیدا کرده و پرده مربوطه را با لحاظ کردن تصحیح طول با آن همصدا کنیم.
- از روی جدول ٬ موقعیت طولی فواصل مورد نظر را پیدا کرده و به همان اندازه از پرده اکتاو به سمت شیطانک حرکت کرده٬ پرده ها را ببندیم. دقت شود لبه ای از پرده که به سمت شیطانک است منطبق بر نقطه محاسبه شده باشد.

به عنوان مثال در سیستم 640-EDL و با طول سیم 640 میلی متر و دقت جابجایی پرده به اندازه 1 میلی متر٬ فاصله دوم بزرگ 200.532 سنت که با تقریب خوبی منطبق بر فاصله دوم بزرگ سیستم 12 قسمتی مساوی یا همان 12 نیم پرده معتدل است ٬ باید در فاصله 250 میلی متری از اکتاو تصحیح شده بسته شود.

با انجام این شیوه ٬ می توان به الگویی قابل قبول برای محاسبه و پرده بندی فواصل دست یافت. البته خطای اندازه گیری ٬ ارتفاع پرده و خطای شنیداری در تعیین جایگاه اکتاو تصحیح شده و سایر فواصل را نباید فراموش کرد. جهت کاهش خطا می توان از خط کشهایی با درجه بندی کوچک تر از میلیمتر و جهت تست نهایی فواصل ٬ از نرم افزارهای مولد صدا استفاده نمود. در جدول زیر درجاتی از سیستم 640-EDL که منطبق برسیستم 12 نیم پرده معتدل هستند را مشاهده می کنید . میزان اختلاف با سیستم 12 نیم پرده معتدل نیز محاسبه شده است :
[External Link Removed for Guests]