تاريخچه
حداقل چهار قرن است كه بوميان آفريقا و آسيا از قليان براي مصرف مواد دخاني و ديگر مواد استفاده مينمايند. براساس روايتهاي موجود، اولين بار قليان در زمان سلطنت امپراطوري اكبر (سال 1556 تا 1605 ميلادي) توسط يك پزشك هندي (حكيم ابوالفتح) با هدف ارايه روش بيخطر مصرف مواد دخاني ابداع شد.
او براي مصرف بيخطر مواد دخاني پيشنهاد كرد؛ دود مواد دخاني قبل از ورود به بدن از ظرف آبي عبور نمايد. باور حكيم ابوالفتح كه فاقد استدلال علمي است، در اذهان بسياري از مصرفكنندگان قليان جا گرفت. مصرفكنندگان كنوني نيز معتقدند؛ اين عمل، ايمني نسبي را در مصرف مواد دخاني ايجاد مينمايد. تبليغات بازاريابي قليان و مواد دخاني مصرفي در آن در تقويت اين باور غيرمنطقي تاثيرگذار بوده است. براي مثال، بر روي برچسب يكي از معروفترين ماركهاي قليان در آسياي جنوب غربي و آمريكاي شمالي نوشته شده است: <5/0 درصد نيكوتين و صفر درصد تار>
تشريح قليان و دود حاصل از آن
معمولا قليان از سر، بدنه، ظرف آب و يك لوله پلاستيكي تشكيل يافته است. سوراخهاي انتهاي سر قليان، امكان گذر دود از مجراي مركزي بدنه را فراهم ميآورد. اين مجرا تا زير سطح آب داخل ظرف آب كه تا نيمه پر است ادامه مييابد. لوله پلاستيكي از بخش بالايي ظرف آب شروع و به قطعه دهاني منتهي ميگردد. معمولاً مواد دخاني در سر قليان قرار داده ميشوند. اين مواد بسيار مرطوبند و در بيشتر موارد با كاربرد افزودنيها معطر و شيرين ميگردند. با توجه به آن كه سوختن اين مواد به خودي خود ادامه نمييابد، بر روي سر مملو از مواد قليان، زغال گذارده ميشود (معمولاً با كاربرد يك ورقه نازك فلزي مواد از زغال جدا ميگردد).
پس از پر كردن سر قليان و روشن نمودن زغال آن، مصرفكننده از طريق لوله پلاستيكي نفس ميكشد و خلا‡يي در بالاي ظرف آب ايجاد كرده و هوا را از داخل مجراي مركزي و در نتيجه بالاي مواد و زغال ميمكد. هوا با عبور از زغال، گرم شده و همراه محصولات احتراق زغال از روي مواد دخاني عبور مينمايد و جريان افشانه دود برقرار ميگردد. دود از بدنه قليان و پس از آن از آب ظرف عبور نموده و از طريق لوله پلاستيكي مكيده ميشود. در هر جلسه مصرف قليان، زغال آن مكرراً تعويض و جايگزين ميگردد. معمولاً براي تسهيل كار، انباشتي از زغالهاي گداخته در ظرف ويژهاي در كنار قليان قرار داده ميشود. گاهي مصرفكنندگان از زغالهاي قالبي تجاري استفاده مينمايند؛ ويژگي اين زغالها آن است كه سريع آتش ميگيرند. براساس تفاوتهاي فرهنگي يا منطقهاي، طرحهاي گوناگوني از قليان از نظر گنجايش ظرف آب و قسمت فوقاني، تعداد قطعات دهاني و... عرضه شده است، اما همگي، داراي ظرف آبي هستند كه دود مواد دخاني قبل از ورود به ريه فرد مصرفكننده از آن ميگذرد.
جوامع مختلف جهان، قليان را با نامهاي گوناگوني ميشناسند؛ قليان در كشورهاي مديترانه شرقي نظير تركيه و سوريه <نارگيل>، در مصر و ديگر كشورهاي آفريقاي شمالي <شيشه> و <گوزا> و در هند <هوكه> ناميده ميشود.
قليان در مراكز عمدهفروشي ويژه، نظير فروشندگان موجود در شبكه جهاني به متقاضيان فروخته ميشود. معمولاً مشتريان همراه قليان؛ زغال، مواد دخاني و لوازم اضافي دريافت ميكنند. اكنون با عرضه لوازم اضافي نظير جعبه حمل شونده و شانهبند، قليانهاي سفري نيز وارد بازار شدهاند.
فروشندگان ادعا ميكنند؛ برخي از وسايل اضافي نظير قطعات دهاني داراي زغال فعال يا كتان، ظرف آب داراي افزودنيهاي شيميايي و قطعات پلاستيكي ايجادكننده حباب ريزتر، در كاهش مضرات دود مفيدند. اما مدارك علمي مبني بر ارتباط كاربرد آنها و كاهش تماس با مواد سمي و كاهش خطر مرگ يا ابتلا به بيماريهاي مربوطه وجود ندارد.
اثرات بهداشتي
برخلاف باورهاي معروف و دانستههاي كهن، دود خروجي از قليان، حاوي مواد سمي بسياري است كه نقش آنها در ايجاد سرطان ريه، بيماري قلبي و ديگر بيماريها ثابت شده است. دود مواد دخاني مصرفي در قليان، مانند ساير مواد دخاني در رساندن نيكوتين به بدن مصرفكننده نقش بسزايي دارد. بنابراين احتمال زيادي وجود دارد مصرف مكرر قليان، وابستگي ايجاد نمايد. معمولاً قليان در نشستهاي جمعي مصرف ميشود كه مدت طولاني ادامه دارد. بنابراين فرد مصرف كننده در مقايسه با مصرف سيگار، در تماس با ميزان دود بيشتري قرار خواهد گرفت. معمولا افراد سيگاري با تعداد 12- 8 پك 75- 40 ميليليتري خود در مدت 7-5 دقيقه، ميزان 6/0- 5/0 ليتر دود وارد ريه مينمايند. در حالي كه مصرفكنندگان قليان در 200- 50 پك در مدت زمان 80- 20 دقيقه، مقدار 1- 15/0 ليتر دود استنشاق خواهند كرد. بنابراين، مصرفكنندگان قليان در هر بار مصرف قليان معادل مصرف 100 سيگار يا بيشتر دود وارد ريه خود خواهند نمود.
اگرچه آب قليان، مقداري از نيكوتين دود را جذب مي كند، اما همان مقدار باقيمانده براي ايجاد وابستگي كافي خواهد بود. معمولاً ميزان مصرف مواد دخاني با ميزان نيكوتين دريافتي ارتباط دارد و نيكوتين دريافتي، ميزان مصرف مواد را تنظيم مينمايد. مدارك موجود نشان ميدهند؛ گرايش افراد سيگاري به مصرف مواد تا هنگامي ادامه مييابد كه ميزان كافي نيكوتين براي برآوردن وابستگي و نيازشان دريافت گردد. معمولاً اين ميل پيش از مصرف زياد و ايجاد حالت تهوع ارضا ميگردد. احتمال دارد كاهش غلظت نيكوتين دود در قليان در مقايسه با عدم جذب آن در آب به مصرف مقدار بيشتر دود و تماس با مقدار زيادتري عوامل شيميايي سرطانزا و گازهاي خطرناكي نظير منواكسيد كربن منتهي گردد. (با اين وصف نياز است بررسيهاي بيشتري انجام گيرد).
بنابراين مصرفكنندگان قليان و دود ثانويه در معرض ابتلا به بيماريهاي مشابه بيماريهاي ناشي از مصرف سيگار نظير سرطان، بيماري قلبي و بيماري تنفسي قرار خواهند گرفت. همچنين مصرف قليان مانند مصرف سيگار، اثرات سويي در دوران بارداري بر جا خواهد گذاشت.
شالوده علمي موجود در خصوص مصرف قليان و نتايج حاصل از آن
مطالعه درباره مصرف قليان در مقايسه با سيگار بسيار محدود است. اما بررسيهاي مقدماتي در زمينه الگوهاي مصرف، شيمي دود و اثرات بهداشتي مصرف قليان، ارتباط مصرف آن را با ابتلا به بسياري از بيماريهاي ناشي از مصرف سيگار و گاهي خطرات بهداشتي منحصر به فرد تاييد ميكند.
شالوده علمي موجود، نتايج زير را پشتيباني ميكند:
1- مصرف قليان، يك خطر بالقوه بهداشتي براي مصرفكنندگان و ديگر افراد در معرض دود منتشره از آن محسوب ميگردد.
2- مصرف قليان، جايگزين ايمني براي افراد سيگاري نيست.
3- معمولاً مدت زمان مصرف قليان طولاني بوده و در حدود يك ساعت ميباشد. بنابراين مصرفكنندگان آن 200- 100 برابر حجم دود استنشاق شده از يك سيگار، دود وارد ريه مي كنند.
4- دود قليان، حتي پس از عبور از آب، داراي مقدار زيادي مواد سمي نظير منواكسيدكربن، فلزات سنگين و مواد شيميايي سرطانزا ميباشد.
5- معمولاً از موادي نظير خاكستر چوب و زغال براي سوزاندن مواد مصرفي در قليان استفاده ميشود. كاربرد اين مواد با توليد مقدار زيادي مواد سمي نظير منواكسيد كربن، فلزات و مواد شيميايي سرطانزا، خطر بهداشتي مصرف قليان را افزايش ميدهند.
6- زنان باردار و جنين آنها از گروههاي بسيار حساس نسبت به مواد سمي موجود در دود قليان به شمار ميآيند و مصرف ارادي يا غير ارادي قليان بر سلامت آنها تاثيرگذار خواهد بود.
7- دود ثانويه حاصل از مصرف قليان، حاوي مخلوطي از دود مواد دخاني و دود مواد سوختي ميباشد و خطر جدي براي سلامت مصرفكنندگان محسوب ميگردد.
8- هيچ گونه مدرك مستدلي مبني بر كاربرد تجهيزات و قطعات اضافي و ايمنسازي مصرف قليان وجود ندارد.
9- مصرف مشترك قليان، با انتقال عامل بيماريهاي واگيرداري نظير سل و هپاتيت از طريق قطعات دهاني، خطر جدي براي سلامت مصرفكنندگان به شمار ميآيد.
10- طعم شيرين و بوي خوش مواد دخاني مصرفي در قليان، عامل گرايش به مصرف آن به ويژه در جوانان سالمي ميباشد كه تاكنون دخانيات مصرف ننمودهاند.
[External Link Removed for Guests]