همسالان و دوستان از مهمترين عوامل اجتماعي شدن كودكان و نوجوانان به شمار مي آيند. آنها از طرق مختلف بر يكديگر تأثير مي گذارند و از يكديگر تأثير مي پذيرند. بسياري از محققان بر اين عامل تأكيد دارند و از آن به عنوان ارتباط افقي ياد كرده اند، يعني ارتباطي كه در بين افرادي نسبتاً هم سطح از لحاظ سني، طبقه اجتماعي، تحصيلي، اقتصادي و ... برقرار است.
تا قبل از يك سالگي به ندرت ارتباطي معني دار بين كودكان برقرار مي شود. كودكان ده ماهه به گونه اي با يكديگر برخورد مي كنند كه انگار عروسك اند، براي هم صدا در مي آورند، موهاي همديگر را مي كشند يا اعتنايي به يكديگر نمي كنند. از حدود دو سالگي به بعد اولين ارتباط هاي معني دار ميان كودكان ايجاد مي شود. البته دوام اين ارتباط ها بسيار اندك است و در حد چند دقيقه بازي با يكديگر باقي مي ماند.
در سنين دبستاني و پيش دبستاني، كودكان علاقه مند به برقراري ارتباط با همسالاني اند كه شاد و زيبا باشند و اسباب بازي ها، خوراكي ها و وسائل خود را در اختيار آنها قرار دهند. ارتباط و دوستي هاي اين دوره حالت موقت و گذرا داشته، به سرعت شكل مي گيرند و سريعاً تغيير مي كنند. ويژگي هاي ارتباطات خاص اين دوره تقريباً مطابق رشد اخلاقي كودكان اين دوره است ( پيش قراردادي). كودك پايبندي مداوم به ارتباطات خود ندارد، به راحتي دوستانش را كنار مي گذارد بدون اين كه علت خاصي وجود داشته باشد و درك عميقي از دوستان، صميميت و ارتباط متقابل ندارد.
در سال هاي ميانه و پاياني كودكي ارتباط براساس كمك به يكديگر و رفع نيازهاي هم شكل مي گيرند و اعتماد به هم نقش مهمي در تداوم آن ايفا مي كند. كودكان دركي ذهني از دوستان پيدا مي كنند و دوستان تنها اشخاصي نيستند كه با هم بازي مي كنند، بلكه كساني اند كه ويژگي ها و مشتركات خاصي بين آنها برقرار است كه يكي از آنها دوست داشتن همديگر است.
در دوران نوجواني، همسالان مهم ترين نقش را در فرايند اجتماعي شدن فرد بازي مي كنند. نوجوانان براي اين كه بتوانند هويتي مستقل از والدين پيدا كنند بايد ارتباطي صميمي و متقابل با همسالان خود برقرار نمايند. ارتباط و دوستي دوران نوجواني داراي اين مشخصه هاست: دوستان ، يكديگر را درك مي كنند ؛ افكار و احساسات عميق و دروني خود را با يكديگر در ميان مي گذارند، براي حل مسائل و مشكلات رواني خود به يكديگر كمك مي كنند و سعي دارند باعث دردسر و مشكل براي دوستانشان نشوند. سازگاري علائم و شخصيت دو نفر، ملاك انتخاب دوست است و پايان دوستي منوط به عهد شكني و عدم وفاي به عهد يكي از دوستان است .
تحول و تغيير در استدلال هاي پنهان مربوط به دوستي با فرد يا اشخاص خاص، با افزايش سن تغيير مي يابد. در اولين مرحله رشد دوستي و ارتباط، معمولاً استدلال نهان در ارتباط بين دو كودك و نزديكي فيزيكي آنها به همديگر است. يعني اين دو به اين دليل ساده با هم دوست اند كه همسايه، دوست خانوادگي، هم مدرسه يا هم كلاس اند. در مرحله دوم كودكان براي اين با هم دوست هستند كه همسايه، هم كلاس، هم مدرسه و دوست خانوادگي بوده، در ضمن قادرند نيازهاي همديگر را به بهترين وجه رفع نمايند و به هم اعتماد كنند. اما در مرحله سوم دوستي، مهم ترين اصل و دليل براي دوستي نوجوانان شباهت و ويژگي هاي شخصيتي، قابل اعتماد بودن دو دوست و پاي بندي طرفين به ملاك هاي مورد قبول در خصوص دوستي است. در همين حال ممكن است نوجوانان باهم همسايه، هم كلاس يا هم مدرسه باشند يا نباشند.
