زیان پرخوری

[ganjineh]

[FONT=tahoma,arial,helvetica,sans-serif]مسئلهبهداشت دهان و دندان امروزه از مسائل بسيار مهم، و قابل توجه است.اهل تخصصمى گويند، سلامت بسيارى از جوانب جسم، و شئون بدن، بخصوص دستگاه فوقالعاده حساس گوارش بستگى به بهداشت دهان و دندان دارد.دندانى كه حضرت حقبه انسان عنايت فرموده، نعمتى بس سنگين، و عاملى بس مهم در حفظ سلامت آدمىاست.جويدن به وسيله دندان انجام مى گيرد، و اگر عمل جويدن به نحو مطلوبانجام گيرد ضامن تداوم كار طبيعى دستگاه گوارش، و در نتيجه عاملى براىدوام سلامت انسان است.از جمله مواردى كه در ديگران ايجاد نفرت و اذيت مىكند بوى بد دهان است، و اين بوى بد كه گاهى از زنندگى خاصى برخوردار استمحصول بى توجهى به بهداشت دهان و دندان، و نتيجه ماندن غذا در لابلاىدندان و زير لثه است.بيمارى پيوره كه از بيماريهاى خطرناك، و نابودكنندهدندان و لثه، و ريشه بسيارى از بيماريها از جمله بيمارى قلب است، نتيجهسوء بى توجهى به سلامت دهان و دندان است.مردم اگر با مايه گذاردن اندكى ازوقت، بعد از خوردن هر غذا، دهان خود را بشويند، و دندانهاى زيباى خويش رامسواك بزنند، و كمى آب نمك در دهان و كنار دندانها بگردانند، از طرفى بهسلامت دهان و دندان و گلو كمك كرده، و از طرف ديگر از افتادن در مخارجسنگين براى بازگرداندن سلامتى به دندانها در صورت بى توجهى به آن در امانمى مانند، و ساليان بسيار بلكه تا لحظات آخر عمر در كمال آسايش، مى تواننداز دندان خود استفاده كنند.با اين كه طلوع خورشيد اسلام از سرزمينى بى آبو علف بود، و در محيطى كه ظهور كرد، در ميان مردمش از سواد خواندن ونوشتن، حتى در حدّاقل آن خبرى نبود، ولى براى حفظ سلامت مردم، در جهتبهداشت همه جانبه، از جمله بهداشت دهان و دندان قوانين و دستوراتى ارائهكرد، كه نشان از عظمت اين مكتب، و اهميت اين مدرسه مى دهد، و ثابت مى كندكه مبلّغ اين آئين، براى هدايت و رشد مردم از جانب خداوند مهربان مبعوثبوده، و دوازده پيشواى معصوم اين مكتب امامان برگزيده حق بودند.به بخشى ازدستورات پيشوايان دين، در زمينه بهداشت دهان و دندان توجه نمائيد :رسولخدا (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود :لَوْ لا اَنْ اَشُقَّ عَلى اُمَّتىلاََمَرْتُهُمْ بِالسِّواكِ مَعَ كُلِّ صَلاة. اگر بر امّتم سختى و مشقتنداشت، هرآينه با هر نمازى آنان را امر به مسواك مى نمودم.امام ششم (عليهالسلام) فرمود :مِنْ اَخْلاقِ الاَْنْبِياءِ السِّواكُ. مسواك زدن و رعايتبهداشت دندان از اخلاق انبياء الهى است.امام باقر (عليه السلام) فرمود:لَوْ يَعْلَمُ النّاسُ ما فِى السِّواكِ لاََباتُوهُ مَعَهُمْ فىلِحافاگر مردم بدانند در مسواك چه منفعتى هست، هرآينه آن را از سر شب تابه صبح همراه خود به رختخواب مى بردند.به حضرت صادق (عليه السلام) گفته شد:اَتَرى هذَا الْخَلْقَ كُلَّهُ مِنَ النّاسِ ؟ فَقالَ : اَلْقِ مِنْهُمُالتّارِكَ لِلسِّواكِ. آيا همه مردم انسانند ؟ حضرت فرمود : آنان كه بامسواك سر و كار ندارند رها كن.رسول حق (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود:ما زالَ جَبْرَئيلُ يُوصينى بِالسِّواكِ حَتّى خِفْتُ أَنْ أَدْرَدَ.بطور دائم جبرئيل مرا به مسواك سفارش كرد، تا جائى كه ترسيدم اگر مسواكنكنم از داشتن دندان محروم گردم.و در بيانى ديگر فرمود :ما زالَجَبْرَئيلُ يُوصينى بِالسِّواكِ حَتّى ظَنَنْتُ اَنَّهُ سَيَجْعَلُهُفَريضَةً. جبرئيل به نحو دائم مرا به مسواك سفارش كرد، تا جائى كه تصوّركردم مى خواهد آن را واجب قرار دهد.امام صادق (عليه السلام) فرمود درمسواك زدن دوازده خصلت است :برنامه اى است دينى، پاك كننده دهان، روشنىبخش چشم، خوشنود كننده حق، سپيد كننده دندان، از بين برنده پوسيدگى، محكمكننده لثه، اشتها آورنده، برنده بلعم از دستگاه گوارش، زياد كننده قدرتحافظه، اضافه كننده خوبيها، و خوشحال كننده ملائكه.در رابطه با شكل مسواكزدن، كه امروزه اطبّاى حاذق و متخصص بيماريهاى دهان و دندان مى گويند،بايد از عرض دندان و به آرامى و چند دقيقه مسواك زده شود. از رسول حقروايت بسيار مهمى رسيده، كه با توجه به زمان بعثت بايد گفت از معجزات علمىنبى اكرم است :اِسْتاكُوا عَرْضاً وَ لا تَسْتاكُوا طُولاً. مسواك را بهعرض دندان بزنيد، از مسواك زدن به صورت طولى بپرهيزيد.رسول حق هر شب سهبار مسواك مى زدند : قبل از خواب، بعد از خواب به وقتى كه مى خواستند قرآنقرائت كنند، و قبل از اينكه براى نماز صبح به مسجد بروند، و چون جبرئيلگفته بود با چوب اراك مسواك مى فرمودند.
نظم و انضباط و بهداشت در خوراك
دستگاهباعظمت گوارش، و دهان و دندان، و ميل به آب و نان و ساير نعمت هاى حق، ازالطاف خداوند مهربان به انسان است.در زمينه به دست آوردن مواد حلال، و شكلمصرف كردن آن، و برنامه هائى كه براى سلامت بدن، و در نهايت سلامت عقل وروان، و در نتيجه سلامت خانواده و جامعه صد در صد مؤثر است دستورات بسيارمهمى در قرآن كريم و روايات اسلامى آمده، كه به نظر مى رسد رعايت برخى ازآن دستورات واجب شرعى، و برخى از آنها واجب اخلاقى، و قسمتى از آن دستوراتمستحب مؤكّد است، سرپيچى از آن دستورات، كه در مدار واجب قرار گرفته حرامو موجب عذاب قيامت، و آنها كه مستحب مؤكّد است باعث زيان و خسارت، وورشكستگى بدن، و آماده شدن جسم براى قبول بيماريهاست.از اهمّ دستوراتواجب، كه در قرآن مجيد آمده، تهيه كردن مال و منال براى ادامه حيات، وتأمين مسكن و پوشاك و خوراك از طريق حلال است.يا ايّها الذين امنوا كلوامن طيّبات ما رزقناكم و اشكروا للّه ان كنتم ايّاه تعبدون. اى اهل ايماناز پاكيزه هائى كه نصيب شما كرديم تناول كنيد و شكر خدا را بجاى آوريد،اگر او را عبادت مى كنيد.
يا ايّها النّاس كلوا ممّا فى الارض حلالاًطيِّباً و لا تتّبعوا خطوات الشَّيطان انَّه لكم عدو مبين. اى مردم، ازآنچه در زمين حلال و پاكيزه است بخوريد، قدم جاى قدمهاى شيطان مگذاريد،همانا او دشمن آشكار شماست.كلوا و اشربوا و لا تسرفوا انَّه لا يحبالمسرفين. بخوريد و بياشاميد، و از اسراف در خوردن و آشاميدن بپرهيزيد،همانا خداوند اهل اسراف را دوست ندارد.در اين دستورات مسئله پاكيزه بودن،حلال بودن، و دورى از اسراف مطرح است.تهيه كردن حلال، رعايت پاكيزه بودنغذا، واجب، و اسراف در مصرف حرام است.بى توجهى به حلال، خوردن مواد حرام وخبيث و نجس و غيرپاكيزه، افتادن در دايره اسراف، همه و همه خلاف حق، و ستمبر خويش و ديگران، و بدون ترديد موجب عذاب و عقاب الهى است.بر مرد خانهلازم است با تعاليم عاليه اسلام در اين زمينه آشنا شود، و آن را به خانهمنتقل نمايد، تا محيط خانه و خانواده پاك بماند، و اهل آن خانه بتوانندطريق رشد و كمال را طى كنند، و براى خود و ديگران منابعى از خير و نيكىباشند.
زيان پر خورى
اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمود :كَثْرَةُالاَْكْلِ وَ النَّوْمِ يُفْسِدانِ النَّفْسَ، وَ يَجْلِبانِالْمَضَرَّةَ. پرخورى، و زياده روى در خواب وجود انسان را فاسد مى كنند، وكشاننده ضرر و زيان به سوى آدمى هستند.و نيز فرمود :مَنْ كَثُرَ اَكْلُهُقَلَّتْ صِحَّتُهُ، وَ ثَقُلَتْ عَلى نَفْسِهِ مُؤْنَتُهُ. سلامت پرخوراندك، و مخارجش سنگين و طاقت فرساست.و فرمود :كَثْرَةُ الاَْكْلِ مِنَالشَّرَهِ و الشَّرَهُ مِنَ الْعُيُوبِ. پرخورى از ميل و اشتهاى غيرطبيعىاست، و اينگونه اشتها از عيوب و نوعى بيمارى است.امام ششم (عليه السلام)فرمود :لَيْسَ شَيْئٌ اَضَرَّ لِقَلْبِ الْمُؤْمِنِ مِنْ كَثْرَةِالاَْكْلِ، وَ هِىَ مُورِثَةٌ شَيْئَيْنِ. قَسْوَةَ الْقَلْبِ، وَهَيَجانَ الشَّهْوَةِ. چيزى براى قلب مؤمن زيانبارتر از پرخورى نيست،پرخورى موجب دو چيز است : سنگدلى، هيجان شهوت.حضرت حق به بنى اسرائيلفرمود :لا تُكْثِرُوا الاَْكْلَ فَإِنَّهُ مَنْ اَكْثَرَ الاَْكْلَاَكْثَرَ النَّوْمَ، وَ مَنْ اَكْثَرَ النَّوْمَ اَقَلَّ الصَّلاةَ، وَمَنْ اَقَلَّ الصَّلاةَ كُتِبَ مِنَ الْغافِلينَ. پرخورى نكنيد، همانا هركس پرخورى كند، پرخواب مى شود، و هر كس پرخواب شود، نمازش را كم مى كند، وهر كه نمازش را كم كند، از غافلين نوشته مى شود.رسول خدا (صلى الله عليهوآله وسلم) فرمود :اِيّاكُمْ وَ الْبِطْنَةَ، فَإِنَّها مَفْسَدَةٌلِلْبَدَنِ وَ مَوْرِثَةٌ لِلسَّقَمِ، وَ مَكْسَلَةٌ عَنِ الْعِبادَةِ. ازپرخورى حذر كنيد، همانا فاسد كننده بدن، و مورث بيمارى، و موجب كسالت درعبادت است.و نيز فرمود :لَيْسَ شَىْءٌ اَبْغَضَ اِلَى اللّهِ مِنْ بَطْنِمَلاْنَ. چيزى نزد خداوند مبغوض تر از شكم پر نيست.موسى بن جعفر (عليهالسلام) فرمود :لَوْ اَنَّ النّاسَ قَصَدُوا فِى الطَّعْمِ لاَ عْتَدَلَتْاَبْدانُهُمْ. اگر تمام مردم ميانه روى در خوراك را رعايت كنند، بدنهاىآنان در چهارچوب اعتدال قرار مى گيرد.رسول حق در مسئله خورد و خوراك دستورعجيبى دارند، كه بايد گفت از عجايب دستورات آن حضرت، و ريشه علم طب است:كُلْ وَ اَنْتَ تَشْتَهى، وَ اَمْسِكْ وَ اَنْتَ تَشْتَهى. زمانى كه ميلبه غذا دارى غذا بخور، و در حالى كه هنوز ميل و اشتها دارى از خوردن دستبردار.غذا روى غذا قطعاً براى دستگاه گوارش زيانبار، و براى سلامت بدنتهديد جدّى است، به وقت گرسنگى كامل غذا خوردن، و به وقت سير نشدن كاملدست از غذا كشيدن عالى ترين عامل براى حفظ سلامت و نشاط بدن، و تداوم عمر،و چابك و چالاك بودن است.
داستانى آموزنده
مشهور است يكى از امراءبزرگ، طبيب حاذقى را به مدينه فرستاد، تا مردم را مجانى معالجه كند، مدتىدر مدينه ماند، ولى بسيار كم به او مراجعه شد، يا مراجعه كننده نداشت، ازاين مسئله شگفت زده شد، خدمت رسول خدا شكايت برد، حضرت فرمود وضع اين شهرهمين است، زيرا من به مردم گفته ام، تا به طور كامل ميل به غذا نداريدنخوريد، و تا به طور كامل سير نشديد از غذا دست برداريد، عرضه داشت شماتمام قوانين طب و بهداشت را در همين يك دستور بيان كرده ايد، به اين خاطرمردم اين شهر به سادگى مريض نمى شوند!على (عليه السلام) دستور بسيار مهمىبراى شروع غذا دارند، مى فرمايد :
اِبْدَأُوا بِالْمِلْحِ فى اَوَّلِطَعامِكُمْ، فَلَوْ يَعْلَمُ النّاسُ ما فِى الْمِلْحِ لاَخْتارُوهُ عَلَىالتِّرْياقِ الْمُجَرَّبِ. غذا را با چشيدن نمك شروع كنيد، اگر مردم منفعتاين كار را مى دانستند، آن را بر داروى تجربه شده اختيار مى كردند.رسول حقاز خوردن غذاى داغ منع فرمودند، اعلام داشتند خداوند بركت را در غذائى كهحرارت و داغى آن نشسته قرار داده است، و نيز از فوت كردن به غذا براىنشاندن حرارتش نهى نموده.از اينكه انسان غذا بخورد، و جاندارى در آنجاحضور داشته باشد، و انسان به او بى توجهى كند شديداً منع شده.نجيح مى گويدحضرت مجتبى (عليه السلام) را ديدم در حال غذا خوردن است و سگى پيش روى آنحضرت قرار دارد، يك لقمه خودشان مى خورند، و يك لقمه براى سگ قرار مىدهند، عرضه داشتم چرا اين حيوان را از كنار سفره خود نمى رانيد، فرمودبگذار، همانا از خداوند حيا مى كنم، كه صاحب جانى در حالت خوردن مرابنگرد، و من نسبت به او بى تفاوت باشم![258]
آرى بايد خورد و بايدخوراند، كه خوردن لازمه بدن، و خوراندن، تجلى اخلاق و كرامت، و رفع مشكلنيازمندان، و موجب ثواب و مغفرت، و لطف و رحمت حق است.سخت گيرى در اينزمينه به اهل و عيال و به ارحام و به مردم عملى دور از انصاف و همرنگى باشيطان است.حضرت مجتبى (عليه السلام) فرمود در غذا و غذاخورى دوازده خصلتاست كه بر هر مسلمانى شناخت آن واجب است : شناخت نعمت و خالق نعمت، رضا بهقضاى حق در امر روزى، گفتن بسم اللّه در ابتداى غذا، شكر نعمت پس از پايانغذا، وضو قبل از خوردن، نشستن به طرف دست چپ، خوردن با سه انگشت، ليسيدنانگشتان، خوردن از آنچه در سفره پهلوى انسان است، كوچك گرفتن لقمه، خوبجويدن، و كمتر نظر انداختن به آنان كه دور سفره نشسته اند. حضرت رضا (عليهالسلام) سفارش فرموده اند غذاى خود را در شب مختصر كنيد، زيرا به شايستگىو لاغرى شما كمك مى كند.رسول حق (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود :هر كستسبيح و تمجيدش در پيشگاه حق زياد، و خوراك و نوشيدنى و خوابش كم باشد،مورد اشتياق ملائكه الهى است. و نيز فرمود : در لباس و خوراك و نوشيدنىانصاف را نسبت به بدن و شكم مراعات كنيد، همانا اين رعايت جزئى از نبوتاست. على (عليه السلام) فرمود :قِلَّةُ الْغِذاءِ كَرَمُ النَّفْسِ وَاَدْوَمُ لِلصِّحَّةِ. كم خورى بزرگوارى وجود، و براى سلامت بدن پردوام تراست.و نيز فرمود :اِذا اَرادَ اللّهُ سُبْحانَهُ صَلاحَ عَبْدِهِ،اَلْهَمَهُ قِلَّةَ الْكَلامِ وَ قِلَّةَ الطَّعامِ، وَ قِلَّةَالْمَنامِ. چون حضرت حق صلاح بنده اش را بخواهد، كم حرفى، و كم خورى، و كمخوابى را به او الهام مى نمايد.مسائل مهم ديگرى كه به طور جدى و قطعى بايددر درجه اوّل سرپرست خانه و سپس اهل خانه رعايت كنند، پرهيز از موادّ دودىاز قبيل سيگار، قليان، و مواد مخدر است.مواد دودى به هر نوعش به نظر بعضىاز فقهاى شيعه حرام شرعى است، زيرا به تدريج بنيان سلامت را تهديد، و گاهىمنجر به مفاسد اخلاقى و اجتماعى مى شود.ديگر چيزى كه اسلام نسبت به آن نهىاكيد فرموده اشتراك در شانه، حوله، و مسواك و ساير وسائلى است كه معمولاًجنبه شخصى دارد.اميد است اين مسائل از جانب تمام خانواده ها و بخصوصسرپرستان خانواده، جهت حفظ سلامت جسم، و اخلاق و روان همه رعايت شود، كهرعايت اين دستورات چون دستورات دينى است عبادت، و سرپيچى از آن معصيت وموجب عتاب و عقاب حق است.( قال رسول اللّه (صلى الله عليه وآله وسلم)عليكم بحسن الخـلق فـان حسـن الخـلق فـى الجـنة لا مـحالة ، و اياكـم وسوء الخلق فان سوء الخلق فـى النـار .    از کتاب نظام خانواده در اسلام استاد حسین انصاریان