همنشيني قانوني آب و آتش

[ganjineh]

دود قليان را به درون ريه‌هاي خود ‌كشيد و در بازدم حلقه‌هاي خاكستري دود را در هوا پراكند.
هواي قهوه‌خانه آكنده از دود قليان و سيگار است و بوي انواع توتون فضاي سنگيني را ايجاد كرده است. بيشتر تخت‌هاي چوبي توسط گروه‌هاي دو نفره يا چند نفره جوانان پر شده است. روي تمام تخت‌ها، قاليچه‌هايي با گل‌هاي سرخ‌رنگ پهن شده و دو پشتي كوچك نيز روي آنها گذاشته شده است.روي يكي از تخت‌ها سه پسر جوان توجه همه را جلب مي‌كنند. يكي از آنها قليان مي‌كشد، ديگري استكان چايش را با خرما مزه مزه مي‌كند اما جوان سوم در حالي كه كتابي را در دست دارد، كلمات نوشته شده در كتاب را از نگاه مي‌گذراند و به خاطر مي‌سپارد اما دقايقي نمي‌گذرد كه با تشويق دو جوان ديگر، كتاب را بر زمين مي‌گذارد و ني قليان را به لب‌هايش نزديك مي‌كند و دودها را با ولع به درون ريه‌هاي خود مي‌كشد. در بازدم ،حلقه‌هاي خاكستري دود در اطرافش پراكنده مي‌شوند و او با نگاه مسير حركت حلقه‌ها را دنبال مي‌كند.
تخت‌هاي چوبي دقايقي پر و دقايقي خالي مي‌شوند. جوانان و حتي ميانسالان مي‌آيند و مي‌روند. طي چند ساعت صدها قليان در دست مشتريان مي‌چرخد. بعضي افراد براي چندمين بار تقاضا مي‌كنند كه قليان‌شان «چاق» شود و حتي يك لحظه با خود نمي‌پندارند كه همنشيني آب و آتش چرا؟
ورود تنباكو به ايران
تاريخ قطعي ورود تنباكو به ايران را نمي‌توان تعيين كرد ولي بي‌شك توتون و تنباكو همراه با دست‌اندازي پرتغالي‌ها به خليج‌فارس وارد ايران شده است اما طرز استفاده ايرانيان از توتون و تنباكو متناسب با ذوق و سليقه خود ايرانيان بوده است. وسيله‌هايي كه اروپاييان براي دود كردن توتون به كار مي‌بر‌دند پيپ‌هاي كوچك فلزي يا سفالي بود، ولي در ايران اين پيپ‌ها به چپق‌هاي دسته بلندي با اشكال مختلف تبديل شدند.علاوه بر چپق كه تقليدي از پيپ فرنگي بود ايرانيان وسيله ديگري براي دود كردن تنباكو اختراع كردند و اسم آن را قليان گذاشتند كه تغيير شكل يافته كلمه غليان به معني جوش و خروش است اما اروپايي‌ها از اين وسيله ابتكاري و جديد ايرانيان اطلاعي نداشتند. در زمان سلطنت‌ شاه‌عباس كشيدن چپق و قليان متداول بود ولي شخص شاه‌عباس از دود قليان تنفر داشت و در موارد متعدد كوشيد كه مردمان كشورش را از كشيدن قليان منع كند اما هرگز موفق نشد.نفرت شاه‌عباس از قليان تا حدي بود كه وقتي فهميد سربازانش در گرجستان پول خود را صرف كشيدن تنباكو و توتون مي‌كنند قليان را ممنوع كرد و تاجراني را كه توتون و تنباكو را به اردوي او آورده بودند با همان تنباكو يك جا سوزاند! سزاي سربازان قليان‌كش هم كمتر از تنباكو فروش‌ها نبود! شاه‌عباس بيني و لبان سربازاني را كه قليان مي‌كشيدند، مي‌بريداما انگار طالع قليان را با نابساماني نوشته‌اند.

ممنوعيت‌هاي پي در پي
ممنوعيت استفاده از قليان روند پرپيچ و خمي داشته است. در سال 71 جمعيت مبارزه با استعمال دخانيات، ممنوعيت استعمال قليان را به هيئت وزيران رياست جمهوري و مجلس ارائه داد كه از اين سال تا سال 76 مصوبه مجموعه هيئت دولت و مجمع تشخيص مصلحت‌نظام قرار گرفت و براساس آن استعمال سيگار و مواد دخاني در اماكن عمومي ممنوع اعلام شد ؛ با اين حال ورق چند بار برگشت و قليان دوباره بر ميزهاي قهوه‌خانه‌‌ها جا خوش كرد.در سال 1383 باز مصرف قليان در اماكن عمومي كشور ممنوع شد ولي اين ممنوعيت ادامه نداشت و در سال 1384 با اصلاح تبصره ماده يك آيين‌نامه ممنوعيت استعمال و عرضه سيگار و ساير مواد دخاني در اماكن عمومي، قهوه‌خانه‌ها و رستوران‌هاي سنتي، مجاز به عرضه سيگار و مواد دخاني شدند اما به فاصله كمتر از يك سال باز هم ورق برگشت! قليان‌ها دوباره شكسته شدند و اين نخستين‌بار نبود كه سرنوشت استفاده از قليان با تحريم و ممنوعيت ،گره خورد و طعم تند نعنا و بوي دود سيب به جاي پخش شدن در هواي آزاد به ديوار بسته ممنوعيت استعمال قليان خورد.برخوردهاي پليسي در رابطه با قليان از اول دي‌ماه 1386 در دستور كار قرار گرفته بود. اگرچه اين بار خلاف آنچه كه در دوران قاجار اتفاق افتاد ممنوعيت استعمال قليان شكل قانوني و آيين‌نامه به خود گرفته بود و اين جريان از زمين تا آسمان با تحريم استفاده از قليان تحت عنوان جنبش تنباكو فاصله داشت. جنبشي كه وامدار حكم و انتخاب مردم بود و براساس تحريم انحصار خريد و فروش تنباكو به يك شركت انگليسي رقم خورد اما سال‌ها از جنبشي كه فضاي فرهنگي، اقتصادي و سياسي ايران را دگرگون كرد ،مي‌گذرد.
انحصار دخانيات و تنباكو تنها در اختيار دولت است و برخي از قليان همچون ميراثي آبا و اجدادي در خانه‌ها، رستوران‌هاي سنتي، قهوه‌خانه‌هاي بين راهي، حتي دامنه كوه و كمر استفاده مي‌كنند و به آن در خاطره تاريخي خود به عنوان يك وسيله تفريحي سنتي مي‌نگرند.بيشتر شدن تعداد قليان‌ها در خانه‌ها، خلوت شدن سفره‌خانه‌ها و قهوه‌خانه‌ها را به دنبال داشت. اتفاقي كه پس از منع استعمال قليان در مكان‌هاي عمومي رخ داد و بسياري از مشتريان اين رستوران‌هاي سنتي را به جاي نشستن بر تخت‌هاي چوبي و تكيه دادن به پشتي‌هاي ايراني و قليان كشيدن به سوي مكان‌هاي تفريحي ديگر شايد پارك‌ها كشاند، صداي اعتراض بسياري از قهوه‌‌خانه‌داران را بلند كرد. بيكاري كارگراني كه در قهوه‌خانه‌ها، سفره‌خانه‌ها و در رستوران‌هاي بين راهي براي مشتريان قليان آماده مي‌كردند و كاهش 90 درصدي درآمد اين مكان‌ها در بسياري از شهرها از جمله تبريز و خاموش شدن آتش‌ زغال قليان‌‌هايي كه توسط مشتريان دائمي يا گاه به گاهي قهوه‌خانه‌ها خاكستر مي‌شد، بسياري از اين مكان‌هاي تفريحي سنتي را در آستانه تعطيلي قرار داد.
بازگشت قليان
اما در نهايت بعد از اعتراض قهوه‌خانه‌داران، رييس‌جمهور به مسئولان امر دستور داد تا با كمي اغماض و سهل‌گيري، قوانين مربوط به قليان را تعديل كنند تا نه جماعت قهوه‌خانه‌چي بيكار بمانند و نه جاذبه‌هاي گردشگري كشور محدود شود.نتيجه جلسات مختلف بحث و تبادل‌نظر درباره قليان به آن‌جا ختم شد كه با ابلاغيه تازه‌اي در مورد قليان، پاي دود دوباره به قهوه‌خانه‌هاي شهر باز شد. وزير كشور در ابلاغيه‌اي خطاب به فرمانده نيروي انتظامي و استانداران سراسر كشور، ارائه قليان به مشتريان در قهوه‌خانه‌هاي داراي پروانه اشتغال را مجاز اعلام كرد. اين در حالي است كه پورمحمدي، استثنايي هم در اين عرضه قائل شده است. براساس ابلاغ وزير كشور، با نظر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي استفاده از توتون‌هاي اسانس‌دار ممنوع اعلام شد كه علت اين اقدام، خطرات شديد بهداشتي اين نوع توتون‌ها عنوان شده است.با وجود دستور‌العمل ابلاغي وزير كشور مبني بر آزاد شدن عرضه قليان در قهوه‌‌خانه‌هاي داراي مجوز هنوز هم عرضه قليان در اماكن عمومي به شكل سابق برنگشته است و به هر حال محدوديت‌هايي وجود دارد اما مطابق قانون جامع كنترل مبارزه با دخانيات كه مصوب مجلس است و آيين‌نامه ابلاغي آن از سوي دولت، بايد عرضه هرگونه مواد دخاني در اماكن عمومي ممنوع باشد كه عرضه قليان در قهوه‌خانه‌ها نيز شامل اين موضوع مي‌شود.مي‌گويند قبل از اجراي قانون بايد فرهنگ‌سازي كرد تا زمينه اجراي قانون فراهم شود سال‌هاست كه تبليغات و اطلاع‌رساني گسترده‌اي از سوي رسانه‌هاي مختلف و تلاش هزاران پرسنل بهداشتي – درماني درباره مضرات سيگار و دخانيات در ايران انجام مي‌شود و تقريبا صد درصد مردم نسبت به مخاطرات مصرف دخانيات و قليان آگاهند پس براي اين‌كه رفتار مناسبي را در جامعه نهادينه كنيم علاوه بر اطلاع‌رساني و تغيير نگرش مردم كه انجام شده است نيازمند ابزار و حمايت قانوني هستيم كه با تصويب قانون جامع كنترل دخانيات در مجلس پس از مدت‌ها كار كارشناسي اين اقدام انجام شد.

سخن پاياني
برخلاف اعتقادات و باورهاي افراد قديمي كه قليان را بي‌ضرر مي‌دانستند دود منتشره از قليان حاوي مقادير زيادي مواد سمي است كه اين مواد سمي سبب بروز سرطان ريه، بيماري‌هاي قلبي، عروقي و غيره مي‌شود ضمن اين‌كه نيكوتين قليان نيز مانند ساير موارد دخاني اعتيادآور است. ميزان منواكسيدكربن فلزات سنگين و تركيب شيميايي سرطان‌زا كه از زغال يا مواد تشكيل‌دهنده قليان متصاعد مي‌شود به مراتب اثرات سوء بيشتري نسبت به سيگار دارد و گفتني است يكي از مسائل پرخطر در مورد قليان كه كمتر اهميت داده مي‌شود انتقال بيماري‌هاي مختلف از طريق دهان و دندان آلوده به وسيله استفاده مشترك چند نفر از يك ني قليان است كه بيماري‌هاي مختلف مانند سل، هپاتيت و غيره را منجر مي‌شود.پس سوال اينجاست كه با داشتن اين مسائل و خطراتي كه قليان مي‌تواند براي شخص استفاده كننده داشته باشد آيا نمي‌توان از عرضه آن، چه در اماكن عمومي و چه در اماكن خصوصي جلوگيري كرد؟ آيا هيچ نهادي نمي‌تواند مواد و محصولات ديگري را كه به درآمد قهوه‌خانه‌ها لطمه نزند جايگزين قليان كند؟ آيا منع مصرف قليان در مدت زماني مشخص و مجاز شدن دوباره عرضه آن در قهوه‌خانه‌هاي داراي مجوز چيزي از مضرات و خطرات آن كم مي‌كند؟ اينها سوالاتي است كه بايد نهادها و ارگان‌‌هاي مختلف پاسخگوي آنها باشند....