بحران جانشيني در عربستان سعودي

[nima20]

بعد از ماه‌ها پنهانكاري درباره سلامت امير سلطان بن عبدالعزيز برادر و جانشين ملك عبدالله، هم اينك مقامات سعودي به صورت روشنتر درباره بيماري وي اظهار نظر مي كنند. انتظار مي‌رود عربستان سعودي با دوره‌اي از تغييرات و تحولات در سطح رهبري اش روبه‌رو شود.

پس از پنهانكاري درباره سلامت امير سلطان بن عبدالعزيز برادر و جانشين ملك عبدالله، هم اينك مقامات سعودي به صورت روشنتر درباره بيماري وي اظهار نظر مي‌كنند. انتظار مي‌رود عربستان سعودي كه يكي از متحدان آمريكا در منطقه است و داعيه رهبري جهان اسلام را دارد، با دوره‌اي از تغييرات و تحولات در سطح رهبري‌اش روبه‌رو شود.

امير سلطان بن عبدالعزيز كه هم اكنون وليعهد و وزير دفاع عربستان است، پس از گذراندن طول درمان شش هفته‌اي در نيويورك هم اكنون در مغرب است. فرزندش امير خالد بن سلطان كه معاونت وي در وزارت دفاع را بر عهده دارد، اظهار كرد كه اميرسلطان دوباره براي تكميل درمان به نيويورك باز خواهد گشت. با اين حال، وي اضافه نمود كه حال عمومي و پزشكي پدرش روبه بهبودي است.
تحليلگران يادآوري مي‌كنند كه امير سلطان در سال 2005 كه يك عمل جراحي سرطان را پشت سر گذاشت، در آوريل 2008 براي انجام آزمايش‌هاي روتين به ژنو بازگشت.

اگر اين وليعهد 85 ساله پیش از پادشاه 86 ساله از دنیا برود، لازم است وليعهد جديد معين و منصوب شود. تعيين وليعهد از لحاظ رسمي بر عهده ملك عبدالله است. ملك عبدالله در سال 2006 هيأت جديدي به نام «هيأت بيعت» متشكل از فرزندان و احفاد ملك عبدالعزيز مؤسس سلسله سعودي را براي تعيين وليعهد و رهبري ايجاد كرد. اين هيأت مجموعه بزرگتر از مجموعه هيأت مشاوران است كه پیشتر ايجاد شده بود.
بر خلاف ديگر كشورها، پنجاه سال است كه ارث بري برادر از برادر و نه پدر به پسر در عربستان سعودي ادامه دارد و پس از وفات ملك عبدالعزيز در 1953 كه جانشيني‌اش به پسر 35 ساله وي رسيد، اين برادران بودند كه يكي پس از ديگري بر تخت پادشاهي سلطنت كردند.

پنج پادشاه در پنج سال
يكي از پیامدهای ادامه اين مكانيزم، بالا رفتن سن پادشاهان سعودي در هنگام سلطنت است. ملك عبدالله فعلي در حين وليعهدي برادرش ملك فهد 61 سال سن داشت و تنها در 82 سالگي بود كه به سلطنت رسيد.
رئيس «هيأت بيعت» امير مشعل است كه معمولا در ديدارهاي مهم ملك عبدالله در كنار پادشاه است و بر خلاف آن‌كه در دهه پنجاه وزير دفاع و در دهه 60 امير مكه بوده است، اما به خاطر مسائل تجاري از امور حكومتي كناره‌گيري كرده است. انتظار مي رود وي در پيشرفت كار «هيأت بيعت» نقش اساسي داشته باشد، ولي چندان به تكيه زدن بر كرسي سلطنت مايل نباشد. جناح سديري‌ها يا هفت برادران سديري كه با مرگ فهد به شش نفر كاهش يافته‌اند و از همسر متنفذ ملك عبدالعزيز هستند، بيشترين مبارزه‌جويي را براي در دست گرفتن قدرت خواهند داشت. در اين جناح، افراد قدرتمندي مانند امير سلطان وليعهد کنونی، امير نايف وزير قدرتمند كشور (گفته مي‌شود وي نيز مريض است) و امير سلمان امير منطقه رياض حضور دارند.

سناريوهاي در پيش رو در ماه‌هاي آينده
جانشيني سلطنت در عربستان در ماه‌هاي آينده مي‌تواند با بحران روبه‌رو شود. برخي از سناريوها مي تواند به شرح زير باشد:
مرگ امير سلطان وليعهد كنوني: در صورت مرگ وليعهد، انتظار مي‌رود اميرنايف، وزير كشور كه از لحاظ سني بعد از امير سلطان قرار دارد و همچنين امير سلمان امير منطقه رياض نسبت به بدست گرفتن منصب ولايت عهدي اقدام كنند.
مرگ ملك عبدالله پادشاه عربستان: وي هم اكنون بزرگترين فرزند زنده عبدالعزيز است و به رغم اينكه در محافل عمومي زياد ظاهر مي‌شود، ولي گفته مي‌شود كه قوت و قدرت وي روز به روز به تحليل مي‌رود. اگر امير سلطان وليعهد فعلي در هنگام فوتش زنده باشد، خود به خود، پادشاه خواهد شد. اين‌كه «هيأت بيعت» پادشاه و وليعهد را پس از تشخيص كميسيون پزشكي، فاقد توانایي لازم براي اداره امور تشخيص دهند، غيرقابل انتظار است؛ مضاف بر اين‌كه همانند پادشاه، سلطان نيز اختيار ابطال اين هيأت را داراست و مي تواند خود براي تعيين وليعهد اقدام كند.
پيش رفتن امور در وضعيت کنوني: اگر وضعيت به همين منوال پيش رود، فرزندان عبدالعزيز به چند دسته تقسيم شده‌اند. برخي از آنان به مرز هشتاد سالگي رسيده‌اند،‌ برخي واجد شرايط نيستند، زيرا از مادران غير سعودي زاده شده‌اند. برخي نيز با انتقادهایشان، از خط رسمي پيروي نمي‌كنند. با اين حال، كانديداهاي احتمالي عبارتند از؛ امير عبدالرحمن 78 ساله، اميرنايف 76 ساله، اميرعبدالاه لاله 74 ساله و امير سلمان 73 ساله كه همه آنها به جز عبدالاه كه به عنوان مشاور پادشاه کنونی است، از جناح سديري‌ها هستند.

تغيير در روش وراثت
آسانترين راه به براي دوری از مشكل كهنسالي پادشاهان آينده سعودي، برنگزیدن كانديداهاي كهنسال به جاي آن انتخاب از ميان فرزندان كوچكتر ملك عبدالعزيز است، چرا که در اين صورت، شانس امير مقرن 66 ساله، رئيس کنوني سازمان امنيت سعودي بيش از همه است.

آسيب‌هاي سياسي آمريكا
ندانستن اينكه در آينده در عربستان سعودي چه كسي به حكومت خواهد رسيد، بيانگر آن است كه بايد در اين باره تلاش كرد. هيأت بيعت تنها به بيان خطوط كلي مي‌پردازد و كسي از اسرار اين هيأت خبر ندارد. در صورت فوت پادشاه و وليعهد، معلوم نيست اين امر تا چه اندازه بر وضعيت و جايگاه آمريكا تأثير بگذارد.

امير خالد بن سلطان در وزارت دفاع و امير محمد بن نايف در وزارت كشور، پست معاونت را بر عهده دارند. معلوم نيست كه آيا اين فرزندان به جايگاه پدرانشان ارتقا پيدا مي كنند يا خير؟!
در بين سعودي‌هاي مشهور، كسي كه براي آمريكا كانديداي پادشاهي مناسب باشد وجود ندارد.

امير سعود الفيصل، وزير خارجه به مرض پاركينسون مبتلاست. برادر وي تركي الفيصل كه زماني رياست امنيت عربستان و سفارت واشنگتن را بر عهده داشت، از كارش بركنار شده است. امير بندر بن سلطان، سفير اسبق عربستان در آمريكا و رئيس کنوني شوراي امنيت ملي كشور، به دليل اينكه مادرش يك خادمه آفريقایي است، در اين مبارزه جايگاهي ندارد. امير طلال بن عبدالعزيز پدر امير وليد بن طلال كه از سرمايه‌داران معروف جهان است، به خاطر انتقاد‌های زياد نسبت به سيستم سلطنتي از دايره رقابت‌ها بیرون است.

در سال‌هاي اخير، روابط آمريكا و سعودي، كش و قوس‌هاي زيادي داشته است. به رغم همكاري رو به رشد دو كشور در مبارزه با تروريسم، سعودي‌ها همكاري‌هاي زيادي درباره اسامه بن لادن قبل از يازده سپتامبر نكردند. پانزده نفر از نوزده مهاجم اين عمليات از تبعه سعودي بودند. رياض در زمان افزايش قيمت نفت به بالاي صد دلار همكار خوبي نبود؛ هرچند روابط كاري ادامه پيدا كرد و به نظر مي‌رسد ادامه خواهد يافت.

با اين حال، دنيس راس، نماينده جديد دستگاه اداري اوباما در مقاله‌اي در مجله نيوزويك خاطرنشان كرده است كه واشنگتن براي فشار عليه ايران، نيازمند عربستان است و اظهار اميدواري كرد كه واشنگتن در نزاع دخالت نكند. نتيجه تحولات در ماهاي آينده براي واشنگتن و همه عالم اهميت دارد.